Maak ruimte voor hoop, kom in opstand

Klimaatactivisten zijn geen rare of enge mensen. Het zijn gewone burgers die zich zorgen maken en vinden dat er wat moet veranderen. Ambtenaren, zorgmedewerkers, docenten en predikanten die met hun ongemak, verlegenheid en weerzin er toch staan. Predikant en klimaatactivist Rozemarijn van ’t Einde is er een van: ‘Als christen kan ik niet niks doen.’

Profetischer wordt het haast niet: onrecht aan de kaak stellen, mensen ter verantwoording roepen, de sluier wegtrekken en laten zien dat hoe het nu gaat veraf staat van Gods koninkrijk. Confronterend, ongemakkelijk en vaak zelfs irritant. Profeten werden zelden met open armen ontvangen. Jezus zelf was ook niet iemand die de lieve vrede bewaren hoog in het vaandel had staan. Zo staat de Bijbel vol met mensen die opstaan, een risico nemen voor een rechtvaardigere wereld en vaak zelfs hun leven daarvoor wagen. Het onrecht van deze tijd? Het verwoestende systeem waarvan we allen deel uitmaken, stelt Rozemarijn. En systemen veranderen alleen als je in opstand komt: ‘Demonstranten worden verdacht gemaakt en geproblematiseerd, maar we vergeten wel dat demonstraties tot allerlei burgerrechten hebben geleid in het verleden.’

Verwoestend

Als we terugkijken in de tijd is het vaak gemakkelijk om te zien wat het juiste was om te doen. Maar voor de huidige tijd is dat veel minder helder: ‘Terwijl wat er nu gebeurt zo abnormaal is en afschuwelijk. We zijn het enige thuis dat we kennen aan het verwoesten. We hebben een pistool in onze hand en dat richten we op alles wat leeft. Wetenschappers zeggen dat het uit de hand aan het lopen is: we gaan een hoek om waarna we niet meer terug kunnen. We staan erbij en kijken ernaar in plaats van dat we massaal in opstand komen. We kunnen zoveel verschil maken. Het begint met te willen zien dat we zelf onderdeel zijn van dat verwoestende systeem en welke rol Nederland daarin speelt. De volgende stap is de beslissing hiertegen in opstand te komen.’

Hoop

‘Iedereen weet dat het de verkeerde kant op gaat met de wereld, maar we zijn redelijk succesvol in die waarheid wegduwen. Er is zoveel hopeloosheid; als we dat beest in de bek durven kijken, ontstaat er hoop. Je gaat met beide benen midden in de werkelijkheid staan. Dat is niet ‘leuk’, maar wel echt. De omvang van het probleem zal je dan vol in het gezicht en in je hart raken. Je zult je geregeld machteloos voelen. Maar mensen voelen zich machtelozer dan nodig is. Zodra je ergens aan begint, maak je ruimte voor hoop, heb ik ervaren. Augustinus zei het mooi: ‘Hoop heeft twee prachtige dochters: woede en moed. Woede om de dingen zoals ze zijn en moed om te geloven dat ze niet zo hoeven te blijven’. Hoop is opties hebben, paden die je kunt bewandelen waarmee je verandering kunt brengen. Denk aan groepen zoals ‘Christian Climate Action’ en ‘Extinction Rebellion’ waarbij je je kunt aansluiten. Het is mooi als mensen zeggen ‘wat fijn dat jullie dat doen’, maar dat kan ook een manier zijn om verantwoordelijkheid buiten jezelf bij anderen neer te leggen. We hebben allemaal wel wat aangenamers te doen. Ik hoop dat steeds meer mensen stoppen met wegkijken.’

Ik hoop dat steeds meer mensen stoppen met wegkijken

Gradaties

Mensen schrikken vaak ervoor terug om te gaan demonstreren. Het wordt gezien als iets heftigs. Rozemarijn vertelt dat het juist hoofdzakelijk een saaie aangelegenheid is. Wachten, zitten, snacken en kletsen. Zelfs als je in de cel terechtkomt, ben je vooral aan het wachten. Soms is het ook wel heftig; er zijn verschillende gradaties in actie voeren. Je hoeft niet alles te doen, stelt ze. Je moet een stap zetten die oncomfortabel voelt, maar het kan nog wel binnen je eigen grenzen. Tips? ‘Kom eerst eens naar een supportdemonstratie of help op social media, schilder spandoeken. Bied je talent aan, laat je stem horen. Dat kan op zoveel manieren. Het zijn allemaal steentjes die je in de vijver gooit.’ Rozemarijn tart zelf haar eigen grenzen wat dit betreft: nadat ze aan een demonstratie heeft meegedaan moet ze regelmatig een week platliggen om bij te komen. Ze heeft de ziekte POTS, wat samengevat betekent dat ze allergisch is voor de zwaartekracht. Rechtop staan kan amper, ze verplaatst zich meestal met een rolstoel. En toch is ze aanwezig: ‘Als christen kan ik niet niks doen.’

Suikerchristendom

Voor Rozemarijn heeft burgerlijke ongehoorzaamheid alles met het christelijk geloof te maken: ‘Het westers christendom is een soort suikerchristendom geworden. Alsof christen-zijn iets te maken heeft met je altijd goed voelen of positief blijven. Nee, we zijn geroepen om zout te zijn. Dat conserveert het geheel. Zout is scherp en niet altijd prettig. Het wordt hoog tijd dat we de moed vinden om weer zout te zijn, dan maar met lood in de schoenen. Naast ons kerkgebouw vindt een massamoord plaats en ondertussen zingen wij in de kerk hoeveel we van onze schepper en naasten houden.’ Het is een heftig beeld en een heftige formulering. Maar het is ook heftig, benadrukt ze: ‘We zijn als samenleving en individuen vergroeid met een systeem dat gericht is op geld. Geld dat alleen terechtkomt bij slechts een paar mensen in het Westen, ten koste van het welbevinden en voortbestaan van de gehele mensheid en toekomst van de aarde. Het is een vuil systeem met veel slachtoffers. Als we terugkijken op nazi-Duitsland begrijpen we niet dat mensen toen niet doorhadden hoe kwaadaardig dat was. Maar het kwaad van nu lijken we niet te willen zien.’

Systeem

Belangrijk is wel dat we zien dat het kwaad in het systeem zit, niet allereerst in de individuele keuzes die we maken, stelt Rozemarijn: ‘Het is veel effectiever om je in te zetten voor een eind aan fossiele reclame, die bewust verleidt tot slechte keuzes, dan alleen zelf te stoppen met vliegen. De slogan ‘Een betere wereld begint bij jezelf’ is warempel door een oliebedrijf bedacht om mensen af te lijden van hún verantwoordelijkheid, zodat zij rustig kunnen doorgaan met geld verdienen. Als individuen zitten we verstrikt in dat systeem. Maar je bent niet machteloos. Je kunt ervoor kiezen om niet mee te gaan in de stroom, om je op je eigen manier tegen dat systeem te verzetten. Meer als burger dan als consument, omdat anders het systeem in stand gehouden wordt en de verwoesting net zo hard doorzet. Wat dat betreft, ligt er een bijna beklemmende verantwoordelijkheid bij burgers, want onze leiders falen. Het is morbide dat we in de supermarkt producten kunnen kopen die mensenrechten schenden. Dan is onze keus als consument niet het grootste probleem, maar dat er überhaupt bedrijven zijn die mensenrechten schenden. En dat de overheid in die bedrijven investeert. Het is zinvol om zelf ook duurzaam te leven, maar zolang dat systeem buiten schot blijft, ga je daarmee geen grote verandering brengen.’

Cruiseschip

De drempel is hoog en het is ongemakkelijk om te demonstreren, geeft Rozemarijn toe. Zij heeft die drempel ook ooit genomen. Ze adviseert om het in stappen te doen en niet van jezelf te vragen dat je je hele leven omgooit. Toch kost het, praktisch gezien, minder moeite om de deur uit te stappen en aan een demonstratie mee te doen dan om allerlei veranderingen door te voeren die je klimaatafdruk verkleinen. Dus het is vooral een mentale hobbel die je moet nemen, nadat je hebt besloten niet meer weg te kijken. Of demonstreren écht effect heeft? ‘Er zijn enorme dominostenen omgevallen doordat we demonstreerden. Grote pensioenfondsen hebben de koers van miljarden euro’s verlegd: weg van fossiele energie naar groene energie. Onze overheid is eerlijk geworden over de daadwerkelijke omvang van hun fossiele subsidies, namelijk ruim veertig miljard. Als demonstrant kun je veel bereiken. Je kunt met een klein groepje zelfs een cruiseschip tegenhouden en zo landelijke aandacht krijgen voor hoe vervuilend cruiseschepen zijn. Je creëert bewustwording. Kijk naar de Bijbel en de geschiedenis, wat individuen die burgerlijk ongehoorzaam zijn geweest, hebben bereikt. Kijk naar Greta Thunberg nu. Volgens de Verenigde Naties (VN) is meer dan de helft van de huidige vluchtelingen op de vlucht door conflicten en dreigingen die klimaatgerelateerd zijn. De verhitting van de aarde is de grootste bedreiging van de wereld. Waarom pakken we die niet aan?