Ontmaskerd en vernieuwd

In de rubriek leespreek publiceren wij een preek geschikt voor persoonlijke meditatie, ter bespreking op een Bijbelstudiekring of voor gebruik in de eredienst. In het laatste geval dien je altijd eerst contact met de auteur op te nemen om toestemming te verkrijgen.

In deze preek stelt Joost Smit (als predikant verbonden aan NGK Maastricht) de vraag hoe te reageren op ontmaskering van daders. Of het nu de kerk is die beschuldigd wordt van misbruik, of het om onszelf gaat. Het lied van David wijst een gouden weg. Welke consequenties heeft dat voor een kerk die verlangt naar vergeving en vernieuwing?

Schriftlezing Psalm 51

Waaraan denken Limburgers als het om de kerk gaat? Wat komt als eerste bij hen op? Misbruik. In mijn kennismakingsronde met de Limburgers krijg ik dat antwoord. ‘Daarom ben ik afgehaakt. Bij zo’n club wil je toch niet horen’. 

In 2023 werd de documentaireserie ‘Godvergeten’ in België en Nederland uitgezonden. Dat ging over systematisch misbruik door paters en priesters. Er ging een schokgolf door België. Veel mensen lieten zich uitschrijven en ontdopen, uit verontwaardiging. En ook in Nederland kennen we die verhalen. 

Daar kun je als kerk niet voor weglopen. Als ik vertel dat ik voor de kerk werk, stuit ik op die weerstand. Hoe gaan we daarmee om? 

We leven in een tijd van ontmaskering. Denk aan de Epsteinfiles. Aan prins Andrew. Aan rijke en machtige mannen die dachten dat de wereld aan hun voeten ligt. Zij worden ontmaskerd en veroordeeld door rechters en de publieke opinie. Daarin komt een stuk gerechtigheid mee. Als God een God van recht is, als God mensen schept naar zijn beeld, dan mag je de ander nooit als middel of object misbruiken.

Psalm 51 is een lied van een dader. In een context van macht, misbruik en zwijgen. Slachtoffers zingen andere psalmen. Denk aan Psalm 130, de roep uit de diepte. Vandaag horen we de stem van een koning die schuld draagt. Maar het is ook een psalm die wij zingen. Het gaat over verborgen zonden in ons eigen leven. Of de spanning tussen wat we geloven en wat we er vervolgens mee doen. Dus laten we beginnen met een blik in de spiegel. 

Wie ben je als niemand kijkt? Met David is niets mis als je naar de buitenkant kijkt. Eerst een droomcarrière: van herdersjongen tot de machtigste man van het rijk. Nu heeft hij in de stad een paleis laten bouwen. Op het dak een terras van waaraf je op de stad kunt neerkijken. En bij machtige mannen horen mooie vrouwen. Denk aan Melania Trump. Als onderstreping van het succes. 

Vanaf zijn dak ziet David een vrouw in een tuin. Zij gaat in bad en David kan zijn ogen niet van haar afhouden. Dan start de soap. David gaat met haar naar bed. Zij raakt zwanger. Maar zij is al getrouwd. Oeps. Dan strijkt David ook die plooi glad. Haar man wordt overgeplaatst naar het front. Daar sneuvelt hij, volgens planning. Je kunt met kromme tenen naar dit verhaal luisteren. Maar realiseer je dat koningen in die tijd dit soort dingen deden. Omdat het kan. Pick and choose. Jij bent de baas.

Wij zijn David niet. Wij kunnen geen tegenstanders uitschakelen of een harem beginnen. Ik zei het al: het is een lied vanuit het perspectief van een dader. Maar wie ben jij als niemand kijkt? Of stel dat er een film over je leven gemaakt wordt. Zijn er dan stukken die je er het liefst uit zou knippen? Die niemand mag zien? 

Wie ben jij als niemand kijkt? 

De profeet Nathan gaat naar David toe. Met een subtiel intro: er was eens een man die alles had. Vee, rijkdom overvloed. Maar als hij bezoek krijgt, pikt hij het ene lammetje van zijn arme buurman in voor de BBQ. David is verontwaardigd: Iemand die zoiets doet, verdient de dood. 

Jij bent die man, zegt de profeet tegen David. Alsof er een lamp van 500 watt aangaat in een donkere kamer. Alsof die hele film van Davids geheim afgedraaid wordt. 

Hoe reageer je op die ontmaskering? 

Je kunt proberen om de schijn op te houden. Net doen alsof er niets aan de hand is. Een beroep doen op je omgeving: al mijn collega koningen doen dit soort dingen. 

In Psalm 51 zie een andere zoektocht. Naar God. Naar heling. Naar erkenning van je gebrokenheid. Naar vernieuwing. 

Ik heb gezondigd tegen de Heer, zegt David (1 Sam. 12:13). Was mij. Reinig mij, vraagt David in Psalm 51. Daarmee zet hij de eerste stap. Eerlijk worden over jezelf. Over de manier waarop je over Gods grenzen heen gegaan bent. Over wat je krom maakt in Gods goede schepping. De tweede stap is dat je daar verantwoordelijkheid voor neemt. Ik ben het zelf, Heer. Uit de wortels van mijn leven komt nog zoveel gif. Ik was al schuldig toen ik werd geboren, al zondig toen mijn moeder mij ontving (Ps. 51:7). Zonde zit niet alleen in gedrag, het zijn niet een paar incidenten. Wat gebeurd is, is existentieel. 

Zonde zit niet alleen in gedrag, het zijn niet een paar incidenten. Wat gebeurd is, is existentieel. 

David beseft dat God geen maskers verdraagt maar erkenning zoekt: U wilt van mij geen offerdieren, maar een gebroken geest. Het gaat dus niet om herstel van reputatie. Of damage control. Maar om gebrokenheid. Eerlijk over jezelf. Verantwoordelijkheid nemen. Gebrokenheid.

En dan bidt David om reiniging en herstel. De taal van Psalm 51, reinig mij met hysop, verwijst naar het paaslam. Naar de reiniging van de huizen voordat het Pesachfeest gevierd wordt. Israël beseft: dit is onze redding, eigenlijk hadden wij moeten sterven in de nacht van de uittocht. Maar door het bloed van dat lam aan de deurpost in de Paasnacht, gaat de dood aan hen voorbij. Het is dit wonder, deze reiniging waar David om bidt.

En dan komt Jezus: het Lam Gods dat de zonde van de wereld wegneemt. 

Als Jezus op aarde komt. Dan zoekt Hij mensen die deze strijd kennen. Jezus zoekt mensen die de schijn tegen hebben. De sekswerkers. De fraudeurs. Jezus neemt tijd voor vrouwen en mannen die door anderen beschadigd zijn. Kom tot mij, als je vermoeid en belast bent. Op het diepe niveau brengt Jezus zonde en het onrecht aan het licht. En waar licht schijnt, verliest de duisternis haar macht. 

Vanuit die roep om reiniging, die gedachte aan Pesach en het lam, bidt ook David om een zuiver hart. Schep, o God, een zuiver hart in mij (Ps. 51:12). Dat is taal van de schepping, van Genesis 1. In het begin schiep God de hemel en de aarde (Gen. 1:1). David bidt niet om reparatie of een nieuw masker. Maar om herschepping, een nieuw hart. Dat is het goud in deze donkere psalm. Dat we God vragen om een zuiver hart in ons te scheppen. 

En vandaaruit wil hij anderen bemoedigen en richten op die weg van God. David bidt om de vrede voor Sion en Jeruzalem. Hij wil het verhaal van gebrokenheid en vernieuwing delen: Dan wil ik verdwaalden uw wegen leren en zullen zondaars terugkeren tot u (Ps. 51:15). Dat is de stap naar de geloofsgenoten. Hoe kunnen zij vanuit dit gebed, vanuit dit verlangen naar vernieuwing verder? Dit gaat dus over ons. 

Ik noemde in het begin voorbeelden van misbruik en de slechte naam van de kerk. Mensen kunnen woedend zijn en afhaken uit pijn. Of een leven lang worstelen met dit verleden. Wat gebeurd is, kunnen wij niet ongedaan maken. Maar wij kunnen wel bepalen hoe wij vandaag kerk zijn.

Dus wat kun je als kerk wel doen vanuit dat verlangen naar vergeving en vernieuwing?

1. Benoem de kracht van seksualiteit. In Hooglied wordt de kracht van liefde bezongen. Dat cadeau, die mooie scheppingsgave. Het is als vuur dat niet te blussen is. In Hooglied wordt die kracht ook vergeleken met de dood. Zo krachtig, je kunt er zo in meegesleept worden, dat je er zelf of dat anderen eraan kapotgaan. Dat zie je bij David gebeuren. In een paar seconden zet hij de toekomst en het leven van zijn naasten op het spel. En precies daarom beschermt God dat geschenk. In de woorden van Jezus: Neem niet wat God je niet geeft. Ook niet in je blikken. Ook niet in je gedachten. Laat daar het licht van God schijnen en bid om vernieuwing.
2. Wees aanspreekbaar. David had de profeet nodig om uit zijn machtsbubbel te komen toen het kwaad geschied was. Hoe heilzaam is het als mensen jou liefdevol mogen bevragen. Als het gaat om plekken van verantwoordelijkheid in een gezin. Of om een plek in de kerk. Dan ben jij degene die als gids naar Jezus verwijst. Zoals David als koning naar God moest verwijzen. Wat is er dan mooier voor de duivel dan gidsen die onderuitgaan? Zorg dan voor vrienden die specifieke vragen mogen stellen: hoe ga je om met je plek, met macht en eenzaamheid? Maar besef wel dat dit de kant van de procedures is. Als de kerk alleen haar procedures verbetert maar niet breekt voor God, verandert er niets. 
3. Zorg dat je niet vereenzaamt. Veel misbruiksituaties komen voort uit een mix van macht, seksuele drive en eenzaamheid. En vaak is er meer aan de hand. Manipulatie, een ongezond systeem, of een doelbewuste aanpak. Voor alle helderheid: misbruik is nooit een ongeluk. Bij David zie je dat hij een mooi paleis heeft maar zich waarschijnlijk kapot verveelt. Het is eenzaam aan de top. En die eenzaamheid probeert hij op te lossen op de verkeerde plek met de verkeerde persoon. De Bijbel noemt dit ‘verboden seks’. Er is een behoefte. Misschien naar vriendschap. Of erkenning. Maar je zoekt het dus op de verkeerde plek. Met verschrikkelijke gevolgen.
   David zegt in Psalm 32: Zolang ik zweeg, teerden mijn botten weg (Ps. 32:3). Zo kan het geheim je opvreten. Daarom een uitnodiging om tevoorschijn te komen. En om dit binnen een kerk bespreekbaar te maken. Als een stap uit die eenzaamheid. 
4. Verheug je over Gods genade. David bidt in dit lied om nieuwe vreugde. Om ruimte om God weer te loven en voor hem te juichen. Laat mij weer dansen, weer leven in ’t licht… Zo kan een schuldbelijdenis leiden tot een nieuwe ervaring van genade. Ook voor de kerk.

Ds. Arjan Plaisier schreef hierover: ‘Het oordeel dat over de kerken gaat is hard en meedogenloos. De wereld maakt daarbij niet zoveel onderscheid tussen rooms-katholiek of protestant. Het is het imago van de kerk dat zwaar is beschadigd. Welke kerk kan zich hieraan onttrekken? (…) De rauwe stem die tot in de nieuwssites van de wereld doorklinkt is, om met de woorden van C.S. Lewis te spreken, de megafoon van God zelf. Die stem horen en tot ons te laten doordringen is teken van genade. Het is genade die altijd verbonden is met een ‘heden’: het heden van de omkeer, het heden van verzoening en vernieuwing. De kerk is een geschenk uit Gods hand. Die gave mogen en moeten we opnieuw ontvangen. (…) Als we naar deze megafoon van God luisteren, heeft deze niet tevergeefs geklonken.’ (Tijd van crisis – tijd voor eenheid. ND 21-08-2018).

Kom tot inkeer, want het koninkrijk van de hemel is nabij, zegt Jezus (Mat. 3:2). Keer je tot mij. Ga op die weg, de weg van ontmaskering. Een weg naar Golgotha. Naar Christus die ons zoekt. Zijn armen spreidt. En voor ons sterft.

Laten we bidden om die vernieuwing van ons hart. Om een gebroken geest. Om een verslagen hart dat weer leert zingen.

Amen.