3:16

Want God had de wereld zo lief dat Hij zijn enige Zoon heeft gegeven, opdat iedereen die in Hem gelooft niet verloren gaat, maar eeuwig leven heeft.
(Johannes 3:16)

In Malawi ontmoette ik enkele jaren geleden iemand met een fraaie stropdas, waarop Johannes 3:16 (King James Version) te lezen stond: For God so loved the world, that He gave His only begotten Son, that whosoever believeth in Him should not perish but have everlasting life. Elk woord stond in een ander lettertype, in alle soorten en maten en kleuren. Net zo divers als de wereld waarover de tekst gaat. De man keek enigszins verbaasd, bijna teleurgesteld, toen ik niet hemzelf, maar alleen zijn stropdas wilde fotograferen.

Deze tekst over Gods liefde voor de wereld staat onbetwistbaar boven aan de top tien van meest geliefde Bijbelteksten. Het is de tekst waarnaar het meest verwezen wordt op internet. De woorden hebben zo veel zeggingskracht dat je haast bang bent er afbreuk aan te doen wanneer je probeert er iets over te zeggen of schrijven. Toch zijn er minstens twee populaire boeken aan dit éne Bijbelvers gewijd, één van Max Lucado en één van David Pawson. Verder heeft Johannes 3:16 een eigen pagina op Wikipedia en er circuleren onder christenen allerlei cadeau-artikelen met deze tekst, zoals T-shirts, armbandjes, sleutelhangers, mokken, zelfs teenslippers. Soms zegt de aanduiding ‘3:16’ genoeg.

Toevoeging

(beeld Rob van Houwelingen)

Meestal wordt aangenomen dat het Jezus zelf is die deze uitspraak doet, maar dat is nog maar de vraag. Johannes 3 gaat over het nachtelijke gesprek tussen Jezus en Nikodemus. In vers 3 tot 13 spreekt Jezus in de ik-vorm en in de tegenwoordige tijd, maar vanaf vers 16 is er een overgang naar de verleden tijd en de hij-vorm. Er staat niet: God had de wereld zo lief dat Hij Mij heeft gegeven.

Verschillende uitleggers denken daarom dat de dialoog met Nikodemus na vers 15 is afgelopen en dat vers 16 tot 21 (ingeleid met ‘want’) dan een toevoeging van de schrijver moet zijn, dus niet van Jezus maar van Johannes: zijn theologische nabeschouwing op het gesprek. Temeer omdat dezelfde auteur in zijn eerste brief de beroemde woorden schrijft: ‘God is liefde’ (1 Johannes 4:8 en 16b). Zou hij deze gedachte ook vastgeknoopt hebben aan het gesprek tussen Jezus en Nikodemus?

Toch denk ik dat het wel degelijk Jezus was die dit zei. Zo plotseling is de overgang namelijk niet, als je nauwkeurig kijkt. Volgens vers 14 had Jezus al in de derde persoon over zichzelf gesproken, als de Mensenzoon. Bovendien doet Hij daar een aankondiging – dat er hemelse dingen op aarde onthuld zullen worden – die Hij vervolgens gaat uitleggen. ‘Want’ (het begin van vers 16) leidt niet een argumentatie van de evangelist in, maar onthult de onderliggende reden van Gods weloverwogen plan: Hij deed dit uit liefde. Zijn liefde voor de wereld was zo groot als de liefde voor je bloedeigen kind.

Kerstcadeau

De wereld? Deze term (in het Grieks kosmos) betekent bij Johannes doorgaans ‘mensenwereld’: alle culturen die er zijn, en die meestal afwijzend staan tegenover hemelse dingen. Het is uitgerekend die negatief ingestelde wereld waaraan God zijn Zoon heeft ‘gegeven’, dat wil zeggen ter beschikking gesteld, weggeschonken, prijsgegeven. Je zou bijna kunnen zeggen: God heeft zijn Zoon op de wereld losgelaten, en daarmee heeft Hij de mensen op zijn Zoon losgelaten.

God gaf zijn Zoon een ticket to earth

Die Zoon van God kwam in Betlehem ter wereld en werd in een voederbak gelegd. Gods kerstcadeau. Maar dat was geen vredig tafereeltje, want het kruis stond bij wijze van spreken vlak om de hoek. Dat merk je als het gezin van Jozef en Maria meteen moet vluchten en alle leeftijdgenootjes van Jezus uit het dorp worden afgeslacht. Dus dát staat deze Zoon te wachten… En zijn hemelse Vader is bereid die prijs te betalen. Uit liefde voor de mensenwereld. Zelfs als zijn eniggeborene door mensenhanden ter dood zal worden gebracht.

Ondertoon

Johannes 3:16 lijkt een lieflijke tekst, maar er zitten donkere kanten aan, die we niet kunnen negeren. We horen de sombere ondertoon van de dood, die in de wereld heerst. Als er niets gebeurt, gaan alle mensen reddeloos verloren. De Mensenzoon moet hoog verheven worden, zegt Jezus in vers 14 over zichzelf: het is Gods achterliggende plan dat Hij wordt opgehesen aan de schandpaal van het kruis. Kindermishandeling door de hemelse Vader? Nee, God had de wereld lief! En zijn bloedeigen Zoon zal zich gewillig laten kruisigen op Golgota. Zelfvernietiging van een teleurgestelde idealist? Nee, God had de wereld lief!

Er is nog iets wat we niet over het hoofd mogen zien, hoewel het een detail lijkt in deze tekst. Vaak wordt het woordje ‘zo’ opgevat als aanduiding van de intensiteit van Gods liefde (‘zo ontzettend lief had God de wereld’), maar in de Griekse zinsconstructie staat het helemaal vooraan, vooruitwijzend naar de tweede zinsdeel. Dus de woorden ‘zo’ en ‘(op)dat’ corresponderen met elkaar. De Biebel in ‘t Grunnigers, een vertaling in streektaal, heeft de zinsconstructie mooi weergegeven. ‘Op zo’n menaaier het God zain loaten dat e van mensken holdt: zien Zeun (…) het e der hènstuurd.’

Je mag gerust je eigen naam invullen
als het in de Bijbel over Gods liefde gaat

Er staat dan ook niet: God houdt zo enorm veel van de wereld, dat ieder mens uiteindelijk in de hemel komt. Het is te kort door de bocht om Johannes 3:16 een ticket to heaven te noemen, zoals weleens gebeurt. Immers, het tweede zinsdeel noemt uitdrukkelijk de voorwaarde dat een mens moet geloven in de Zoon die door God ter wereld is gebracht. Wie niet in Hem gelooft, is zelfs al veroordeeld (vers 18). God gaf zijn Zoon een ticket to earth, kun je beter zeggen, en de vraag is: wordt hier op aarde geloof gevonden? Hoe gaan de mensen om met hun kerstgeschenk?

In een wereld waarin Gods liefde wordt genegeerd of afgewezen, is het van belang om het evangelie van Jezus Christus door te geven en voor te leven. Het gaat om niets minder dan het eeuwige leven. Nu moeten we goed luisteren. Wie in de Zoon gelooft, die heeft eeuwig leven, horen we Jezus zeggen. Niet: die krijgt eeuwig leven in de hemel. Maar: die heeft het ware leven nu al in bezit gekregen. En het leven met God is altijd blijvend.

Nogmaals de Groningse vertaling, nu van het directe vervolg: ‘Elk dij vertraauw in hom het, zel nait omkommen: dij blift leven veur altied.’ Deze belofte geldt zowel op het platteland van Nederland als in het middengebergte van Malawi.

Naam

Maarten Luther had geen stropdas om, voor zover ik weet, maar Johannes 3:16 lag hem wel na aan het hart. Hij had in zijn leven ervaren dat God liefde is en mocht graag zijn eigen naam toevoegen aan een Bijbeltekst. Zo zou hij gezegd kunnen hebben: ‘Als God de wereld heeft liefgehad, moet Hij ook Maarten Luther liefhebben, want Maarten Luther hoort tot die wereld.’ Je mag gerust je eigen naam invullen als het in de Bijbel over Gods liefde gaat. Zeker in het zicht van Kerst. Zo lief had God de wereld, zo veel geeft God dus ook om mij!

Om over na te denken of door te praten

1. Wat vind je van die cadeau-artikelen met Johannes 3:16 erop? Heb je zelf weleens zoiets aan iemand gegeven of van iemand gekregen?

2. Een veel gestelde kritische vraag komt hierop neer: als God de wereld liefheeft, waarom laat Hij dan al die ellende toe? Welk antwoord zou je op zo’n vraag geven met behulp van deze Eyeopener?

3. Wat betekent het concreet voor je dat Jezus ongeveer dit zegt: wie in de Zoon gelooft, heeft het ware leven al in bezit gekregen.

4. Op welke manier(en) kun je het kerstevangelie aan anderen doorgeven en voorleven?

5. Hoe kun je zeker weten dat God van je houdt?

Dit artikel is ontleend aan hoofdstuk 1 uit Rob van Houwelingens boek Onschatbare teksten. Een top-25 van geliefde passages uit het Nieuwe Testament met ongekende zeggingskracht (Amsterdam (Buijten en Schipperheijn), 2014).