Mag ik even stilte?

Jos Douma | 2 maart 2019
  • Opinie
  • Thema-artikelen

Ik ben op zoek naar stilte. Ik verlang naar momenten in mijn leven dat het even stil is om me heen. En dat het even stil wordt in mijn hoofd. En in mijn hart. Zulke momenten zijn heilig. Misschien dat ze daarom zo zeldzaam zijn. Een stil moment, een heilig moment, een moment van ontmoeting met mezelf en ontmoeting met God.

Weer een taak. Weer een project. Ik werk dus ik besta. Ik plan dus ik ben. (beeld AndreyPopov/iStock)

Weer een taak. Weer een project. Ik werk dus ik besta. Ik plan dus ik ben. (beeld AndreyPopov/iStock)

Een mooie tekst die voor mij woorden geeft aan de waarde van stilte vond ik kortgeleden in het nieuwe Liedboek. Op bladzijde 1415 staat deze zegenbede over stilte:

God, luisterende God,
we danken U voor de zegen van de stilte.
De stilte van de zon die opkomt.
De stilte van de mist over de heuvels.
De stilte van het luisteren.
De stilte aan het eind van het verhaal.
De stilte tussen de tonen in de muziek.
De stilte tussen vrienden.
Amen.

Deze woorden wakkeren mijn verlangen naar de stilte aan. Tegelijk weet ik ook dat stilte niet gemakkelijk is, dat inspanning nodig is. Dat ervaar ik ook wel als iets paradoxaals: me inspannen om me te ontspannen, iets dóen om te kunnen zíjn. Ik wil in dit artikel aan beide kanten stem geven.

Drukte

Het wordt steeds duidelijker dat we niet zonder stilte kunnen. We gaan kapot door gebrek aan stilte. We zijn druk. We hebben volle agenda’s. We ervaren chaos in ons hoofd. We zijn overprikkeld. Er is zo veel wat aandacht nodig heeft. We gaan maar door. We branden op. We lopen tegen de muur. Er zijn zo veel verwachtingen waaraan we willen voldoen dat we onszelf verliezen. Weer een taak. Weer een project. Weer een plan. Ik werk dus ik besta. Ik plan dus ik ben. Mijn agenda is gevuld tot in de verste uithoek. Nergens ruimte om op adem te komen. Zelfs de invulling van onze vrije tijd is een taak op onze to-do-lijst geworden. Nergens rust. Het bezit van een smartphone heeft alles alleen nog maar erger gemaakt. Telkens weer is er iets nieuws wat de aandacht vraagt. Overprikkeldheid. Rusteloosheid. Chaos in je hoofd en in je hart en in je lijf.

Ga even ontspannen zitten, zonder iets anders te doen. Adem drie keer rustig in en uit.
In. Uit. In. Uit. In. Uit.

Zorg voor de ziel

In zo’n samenleving bevinden we ons. En in de kerk is het vaak niet veel anders. Ook daar heersen de drukte, de agenda, de planning, de volheid en de veelheid. Niet alleen mensen, ook kerken kunnen de symptomen van burn-out vertonen. Herken je dat?
Waar is de stilte gebleven? Waar de zorg voor de ziel? Waar de rust? Waar de ruimte om op adem te komen? Hebben we het niet gewoon verleerd om stil te zijn?

Zeker, ergens weten we wel dat het belangrijk is om rust te nemen en stil te worden. Dat is geen nieuws. Maar waarom komt het er dan zo weinig van? In plaats van een analyse van de oorzaken te geven, lijkt het me zinniger om een paar sporen aan te wijzen waarlangs we opnieuw gemotiveerd kunnen worden om de stilte te zoeken. Om plekken te creëren in onze levens (en daarmee ook in onze agenda’s) die we markeren als stiltemoment. Momenten van ontmoeting met onszelf en ontmoeting met God.

Sta een minuut stil bij je verlangen naar stilte. Op welke moment heb je behoefte aan rust? Aan even niks?

Stiltemomenten

Ik ben er zelf intensief mee bezig, met dat zoeken naar en creëren van betekenisvolle stiltemomenten. Ik doe dat als christen, als volgeling van Jezus, die zich geroepen weet om zich geregeld terug te trekken om tijd met God door te brengen. Ik doe dat ook als predikant en voorganger die zich geroepen voelt om andere mensen te helpen betekenisvolle stiltemomenten in hun leven te scheppen. Plekken waar de Geest de ruimte krijgt om zijn werk te doen – geduldig, mild, rustgevend, zachtjes en zonder druk.

Oefening

Op verschillende plekken in dit artikel vind je een vak met daarin een aanwijzing, een uitnodiging. Verder niks. Stop even met lezen om die aanwijzing daadwerkelijk op te volgen. Kies voor stilte, rust, even niks. Of voor echt aandachtig stilstaan bij iets. Ervaar hoe het is om even tot rust te komen.

Via drie trefwoorden reik ik nu wat bezinnende gedachten aan als het gaat om het zoeken van betekenisvolle momenten van stilte in je leven.

1 Spatie

De woorden die je nu leest zijn herkenbaar dankzij de spaties die ertussen staan. Kijk maar eens naar de spaties. Je bent aan het einde van deze zin al 28 spaties tegengekomen. Teksten zijn onleesbaar als er tussen de woorden geen spaties staan. Een spatie is de ruimte tussen twee geschreven woorden. Het is één van de minst opvallende vormen van interpunctie. En ik denk dat je nog niet half weet hoe dankbaar je ervoor bent: heerlijk zijn ze, die spaties tussen al die woorden! Teksten zouden anders een ondoordringbare letterbrij worden.

De aanwezigheid van de Vader vraagt om mijn aanwezigheid in mijn innerlijke heiligdom. Daar kijkt de Vader mij liefdevol en zegenend aan. (beeld palidachan/iStock)

De aanwezigheid van de Vader vraagt om mijn aanwezigheid in mijn innerlijke heiligdom. Daar kijkt de Vader mij liefdevol en zegenend aan. (beeld palidachan/iStock)

Het woord ‘spatie’ komt van het Latijnse spatium, dat ruimte betekent. We herkennen dat ook in het Engelse woord space. Hoeveel spaties zijn er eigenlijk in jouw leven? Hoe zorg jij ervoor dat al je bezigheden worden omringd door spaties, door ruimtes waar je even adem kunt halen? Want zoals teksten onleesbaar worden als er tussen de woorden geen spaties staan, zo wordt ons bestaan onleefbaar als er geen spaties tussen onze activiteiten staan.

Als je balans in je leven wilt creëren, let dan op de spaties. Maak ruimte: ruimte waar je even ademhaalt, ruimte waar de Geest kan waaien, ruimte waar je inspiratie opdoet. Een spatie is dat je even stilstaat, even stilvalt, even stil wordt. Zonder spaties wordt je leven onleefbaar.

2 Binnenkamer

De woorden van Jezus die we in het centrum van de Bergrede vinden, zijn voor mij steeds meer een uitnodiging geworden om de stilte te zoeken. Niet de veelheid van woorden, maar het aandachtig aanwezig zijn bij de Vader is de weg waarlangs de rust van Gods zegen en de zegen van Gods rust mijn leven binnenkomen. ‘Maar als jullie bidden, trek je dan in je huis terug, sluit de deur en bid tot je Vader, die in het verborgene is. En jullie Vader, die in het verborgene ziet, zal je ervoor belonen’ (Matteüs 6:6).

Bidden is voor mij lange tijd vooral geweest: veel woorden zeggen die zinnen vormen om aan God iets te vragen of met Hem iets te delen van wat me bezighoudt. Maar ik merk dat de woorden een beetje op zijn. Als je mij op dit moment zou vragen wat bidden voor mij is, zou ik het volgende als antwoord geven: stil zijn. Geen woorden. Of een paar woorden. Een enkele zin misschien. Maar vooral: stil zijn, tot rust komen, contact maken met mijn eigen hart en met het hart van God.

Word stil. En bid gedurende enkele minuten met één woord: liefde. Als je merkt dat je ‘afdwaalt’, ga dan rustig terug naar dat ene woord: liefde.

Ik ben een beetje moe geworden van al die woorden waarvan ik dacht dat ze moesten klinken – hardop of in mijn hart – in mijn gebeden. Bidden is vooral minder geworden: minder woorden, minder moeten, minder ‘zo hoort het’.

Ik snap best dat daarmee niet alles over bidden is gezegd. Natuurlijk, bidden is ook dat er mooie zinnen worden geformuleerd. Dat je echt de tijd neemt om je hart uit te storten bij God. Dat je veel vraagt aan God, omdat Jezus eens zei: ‘Bid, en jou zal gegeven worden.’ Dat je de Heer aanbidt met veel woorden, totdat de woorden op zijn en er alleen nog diepe verwondering is, voorbij de woorden.

En toch. Ik hoor mezelf steeds vaker zeggen: de omschrijving ‘bidden is praten met God’ doet geen recht aan wat bidden is. Bidden wordt er bij voorbaat zo praterig van. En de kerkelijke cultuur waarin ik adem, is ook zo praterig. Er zit vaak zo weinig stilte in, zo weinig ruimte, zo weinig leegte ook. Zo veel proza en zo weinig poëzie.

Daarom spreken die woorden van Jezus me ook zo aan: ‘Trek je terug in je huis.’ Daarmee bedoelt Jezus volgens mij de binnenkamer van mijn hart, of ook wel, om een uitdrukking van monnik Anselm Grün te gebruiken: ‘mijn innerlijke heiligdom’. Daar trek ik me terug als ik de stilte zoek. Daar sluit ik de deur om alle prikkels van buiten uit te bannen. En daar ontmoet ik de Vader die niet allereerst spreekt of luistert, maar die – naar de woorden van Jezus – is en ziet.

De aanwezigheid van de Vader vraagt om mijn aanwezigheid in mijn innerlijke heiligdom. Daar kijkt de Vader mij liefdevol en zegenend aan. Woorden zijn niet nodig. Alleen maar: stilte, aanwezig zijn. Net zoals Jezus regelmatig tijd nam om zich terug te trekken en tijd door te brengen met zijn Vader.

Word stil. Ga naar je ‘innerlijke heiligdom’. Blijf daar even. Word je ervan bewust dat je een ‘binnenkamer’ hebt.

3 Contemplatie

Naast woorden als stilte, meditatie en rust, merk ik steeds vaker dat het woord ‘contemplatie’ een veelbelovende wereld openlegt. Het wordt me aangereikt vanuit met name de rooms-katholieke geloofstraditie. Maar ook in meer seculiere contexten worden woorden als ‘contemplatie’ en ‘contemplatief’ naar mijn idee steeds vaker gebruikt. Contemplatie staat daarbij enerzijds voor reflectie, een nadenkende manier van stilte beoefenen, en anderzijds voor aandachtig aanwezig zijn in het hier en nu. En als christen vul ik dat dan aan met: aandachtig aanwezig zijn in Gods aanwezigheid.

Het begrip contemplatie kan in veel betekenissen worden gebruikt (aanschouwen, diep nadenken, overpeinzen, stil aanwezig zijn), maar ik vind het vooral helpend om te zien dat het woord ‘tempel’ erin voorkomt, een afgebakend heilig gebied (con (met) en templum (tempel)). De tempel staat voor de heilige ruimte waar Gods aanwezigheid is. Deze woorden uit Psalm 27:4 geven hier voor mij een mooie inkleuring aan: ‘Ik vraag aan de HEER één ding, het enige wat ik verlang: wonen in het huis van de HEER alle dagen van mijn leven, om de liefde van de HEER te aanschouwen, Hem te ontmoeten in zijn tempel. Mijn hart zegt U na: “Zoek mijn nabijheid!” Uw nabijheid, HEER, wil ik zoeken.’

Hierbij bedenk ik dat ook de mens zelf een tempel van God is. ‘Of weet u niet dat uw lichaam een tempel is van de heilige Geest, die in u woont en die u ontvangen hebt van God’ (1 Korintiërs 6:19a). De mens die op zoek is naar de aanwezigheid van God, is ook zelf een plaats van Gods aanwezigheid.

Word stil. Besef: God is ook aanwezig. Hier. Nu. ‘U bent hier.’

De stilte zoeken langs de weg van contemplatie is dus: komen in Gods aandachtige aanwezigheid, die ik allereerst geloof en die ik soms ook ervaar, doordat het rustig wordt en stil van binnen. Er stroomt dankbaarheid. Er is vrede. Want God is er. Hij is genadig aanwezig. Hij is aandachtig aanwezig.

En ik ben ook aanwezig, niet langer verstrooid door alles wat zich aandient in mijn leven, niet langer bezig met van alles en nog wat, ook niet meer met woorden en gedachten. Nee, enkel aanwezig in het hier en nu, aandachtig, verstild, verwonderd over Gods vriendelijke aanwezigheid. Voorbij de woorden. ‘Nee, ik heb mijn ziel tot rust gebracht’ (Psalm 131:2).

Vanuit de School voor Spiritualiteit geeft Jos Douma lezingen en workshops over thema’s als lectio divina, stilte, spirituele vorming en contemplatief kerk-zijn. Zie www.levenindekerk.nl, www.contemplatio.nl en www.tijdmetjezus.nl.

Over de auteur
Jos Douma

Ds. Jos Douma is predikant van de Plantagekerk in Zwolle (GKv).

Gods stem verstaan

Gods stem verstaan

OnderWeg
  • Reportage
  • Thema-artikelen
Verdiep je bijbellezen

Verdiep je bijbellezen

Anke Nijdam
  • Interview
  • Thema-artikelen

Reageer op dit bericht

Meld je aan voor onze gratis nieuwsbrief