‘Paulus of ikzelf zijn niet belangrijk, het moet over God gaan’

Deels besteedde ik mijn studieverlof aan Paulus. Regelmatig kwam ik daarbij een Nederlandse naam tegen: Martinus C. de Boer. Waarom had ik nog niet eerder van hem gehoord? Bij de apocalyptische visie op Paulus, een vooraanstaande theologische stroming, werd hij genoemd als een van de vooraanstaande namen. Hij was bereid een interview te geven. Zo kwam ik aan tafel te zitten met een emeritus professor met een aanstekelijke lach en een twinkeling in zijn ogen.

(beeld Pieter Kleingeld)

Kun je in een notendop iets van je geschiedenis vertellen?
‘Ik werd op 29 december 1947 in Amsterdam-West geboren als tweede in een gezin met uiteindelijk zes kinderen. Toen ik acht jaar was, emigreerden mijn ouders met vier kinderen naar de VS. Ze kwamen in Rhode Island terecht. Een kerkelijke gemeente aldaar wilde graag een Hongaars gezin ondersteunen. Toen die gezinnen vooral katholiek bleken te zijn, bood het nationale bureau van de kerk ons protestantse gezin aan.

In 1983 promoveerde ik in New York. Aansluitend werd ik assistent professor aan Princeton Theological Seminary. In 1990 emigreerde ik vervolgens met mijn vrouw en dochter naar Manchester. Rond 1997 dachten we na over de toekomst: in Engeland blijven of terug naar de VS? In die tijd vroeg de VU mij om namen voor een opvolger van professor Baarda.’ Met een aanstekelijke lach: ‘Ik noemde maar één naam… Zo kwam ik in 1998 naar Nederland als professor aan de VU.’

Dat is nogal een overgang: van de VS naar Nederland via Engeland.
‘Die was inderdaad niet gemakkelijk. Een kopje koffie in het Nederlands bestellen, is wat anders dan theologie doceren op academisch niveau. Ik had ook geen ervaring met het kerkelijke landschap hier. Maar zeker voor mijn vrouw was het een grote stap: zij is Amerikaanse, moest in Engeland een mooie baan opgeven en de taal hier leren. Mijn vrouw is gelukkig heel sociaal en ze heeft veel doorzettingsvermogen. Ze houdt inmiddels ook van de Nederlandse, duidelijke regeltjes. Ik ben daarom erg dankbaar dat mijn vrouw en ook mijn dochter inmiddels goed geworteld zijn. Dat mijn dochter Emma de Boer heet, hielp waarschijnlijk ook bij het inburgeren.’

Je bent veel met Paulus bezig geweest in je werk. Waarom Paulus?
‘In de jaren zestig studeerde ik religiewetenschappen en las veel Luther, Calvijn en Barth. Zij verwezen telkens terug naar de Bijbel. Dat is de basistekst, zeiden ze. Daarom wilde ik daar meer over te weten komen. Vervolgens kwam ik terecht bij een bijzondere en inspirerende promotor: Louis Martyn die een eigen visie op Paulus had ontwikkeld . Hij was een uitstekend nieuw-testamenticus en theoloog. Hij spoorde me aan en dat leidde tot mijn proefschrift: Apocalyptische eschatologie in 1 Korintiërs 15 en Romeinen 5.’ Met enige trots: ’Dat boek is nog steeds beschikbaar , sinds kort zelfs in paperback.’

Wat fascineert je in Paulus? Wat was Paulus voor iemand?
‘Paulus als persoon? Ik heb geen idee…’

‘Koffie in het Nederlands bestellen is
wat anders dan theologie doceren
op academisch niveau’

Geen idee over Paulus als persoon?
Dat heeft me nooit zo beziggehouden. Ik las zijn brieven, die spraken mij aan. Ik herinner me dat ik vroeg in de jaren zeventig van plan was in één keer 1 Korintiërs te lezen. Maar ik kwam niet verder dan de eerste vier hoofdstukken. Dat vond ik zo’n geweldige tekst. Wat Paulus daar schrijft over de theologie van het kruis, ik moest daar gewoon verder over nadenken. De paradox van het evangelie dat Gods dwaasheid eigenlijk wijsheid is, dat Gods zwakheid eigenlijk macht is. De macht van de liefde in plaats van de liefde voor de macht. Daar zit een mysterie achter. Zo zou het christendom er volgens Paulus uit moeten zien. Paulus wijst in dit verband op de zwakheden en het leed in zijn leven in 2 Korintiërs als een plaats waar Christus bezig is. Dat is toch het tegenovergestelde van waar we het zouden verwachten.

(De Boer pakt zijn Griekse Nieuwe Testament erbij.)

Paulus ziet de gevolgen van de gekruisigde Christus en probeert die in zijn brieven onder woorden te brengen . De gekruisigde Christus, dat lijkt een oxymoron (dat zijn twee woorden die elkaar in hun letterlijke betekenis tegenspreken). Het is voor elke christen de uitdaging om dat te kunnen begrijpen en toe te eigenen.’

Waarom ervaren we Paulus’ brieven als moeilijk?
‘We hebben natuurlijk maar een kant van een correspondentie uit een heel andere tijd. Misschien was Paulus ook niet altijd even duidelijk voor zijn tijdgenoten, zie bijvoorbeeld 2 Petrus 3:16. In Galaten is Paulus in de eerste vier hoofdstukken heel kritisch op de wet. Dat verandert in Galaten 5:14 als hij heel positief op de proppen komt met “de hele wet die vervuld is” in het liefhebben van uw naaste als uzelf, en in Galaten 6:2 zelfs met “de wet van Christus”. Ik moet dan loyaal aan Paulus zijn en ervan uitgaan dat hij een logisch verhaal vertelt over de wet, maar dat is niet altijd gemakkelijk.’

‘Gods dwaasheid is eigenlijk wijsheid,
Gods zwakheid is eigenlijk macht’

Wat is eigenlijk de apocalyptische visie op Paulus? Kun je dat uitleggen?
‘Dat Christus de dynamische, kosmische, definitieve openbaring van God in onze wereld vertegenwoordigt. Openbaring (in het Grieks: apocalyps) betekent hier niet alleen onthulling maar ook beweging: God grijpt in om de wereld te redden van kosmische machten die de wereld in hun greep hebben gehouden, vooral de zonde en de dood. Omdat Gods ingrijpen in Christus definitief is, is dat ook onherroepelijk: er is geen tweede bedrijf; er komt niet nog iets anders, in elk geval niets buiten Christus om. Verder staat alles op het spel, want het evangelie draait om een kosmisch gebeuren. Daarom heeft Paulus het over Adam in 1 Korintiërs 15 en Romeinen 5: alle mensen en alle tijden worden hierbij betrokken, dus ook wij en onze tijd. Gods ingrijpen is goed nieuws, omdat God ons heeft gered en ons blijft redden van de kosmische machten die ons leven grimmig en zuur maken. Het evangelie is Gods bevrijdingsactie waarin gelovigen nu al worden opgenomen. Volgens Paulus zal Gods bevrijdingsactie bij de parousie (terugkeer) van Christus voltooid worden.’

Waarin verschilt dit van wat Tom Wright schrijft, iemand die in Nederland veel gelezen wordt?
‘Tom Wright is een van de voormannen van een andere school: het Nieuwe Perspectief op Paulus (in het vervolg: NPP). Hij ziet Jezus als de climax van het verbond. Is dat trouwens het verbond met Abraham of met Israël? Dat is me nooit duidelijk geworden. Wright ziet bijna een lineaire ontwikkeling door de geschiedenis. Terwijl apocalyptici een breuk zien: Christus is het einde van de geschiedenis. Het NPP legt ook erg de nadruk op de gemeente: wie hoort er wel of niet bij? Dat is een goede vraag, maar niet de eerste. Voor de apocalyptische interpretatie gaat het evangelie principieel om God. Het gaat allereerst om Gods beweging tot en dan in de wereld, niet om de beweging van mensen tot het nieuwe verbondsvolk.

(beeld Pieter Kleingeld)

Waar Wright wijst op het verbond, wijs ik erop dat Paulus voorkeur heeft voor een ander woord: belofte. Paulus grijpt terug op de belofte die God aan Abraham heeft gedaan. De wet staat vervolgens, als het ware tussen haakjes, tussen de belofte en Gods ingrijpen in Christus in. Het lijkt erop, dat het voor Paulus in Galaten niet altijd duidelijk is of de wet wel zo’n goed idee was. Paulus lijkt soms te onderscheiden tussen de Thora als wet die in beslag genomen lijkt te zijn door de Zonde en de Thora als Heilige Schrift, waarover hij positief is. Dat onderscheid zie je ook terug in Romeinen. Christenen hebben daarom ook vanaf het begin het Oude Testament vanuit het perspectief van Christus gelezen. Dan zie je ook meteen welke onderdelen van het Oude Testament echt nog van toepassing zijn (en welke niet of minder).’

Wat is het belang voor ons van de apocalyptische visie op Paulus?
‘Het is de waarheid over God.’

Maar, nog iets specifieker over het belang voor ons…
‘In de apocalyptische visie op Paulus ligt het niet aan ons om Gods koninkrijk te bewerkstelligen. Dat ligt aan God. Hij doet, wat Hij wil. Hij laat wel zien hoe Hij te werk gaat in Christus en wij krijgen ook een plek in Gods reddende werk door het geloof. Op grond hiervan mogen we God vertrouwen en dankbaar zijn. Ik denk dat dit voor ons als christenen ontspanning kan geven als we kijken naar de situatie van de kerk in Nederland.’

Waarom lees ik wel Tom Wright en niet Martinus C. de Boer?
‘Ik weet het niet. Tom Wright kan goed met de media omgaan. Hij schrijft ook veel. Hij schrijft ook toegankelijke boeken voor een breed publiek. Het stoort me niet, want ik krijg heus wel genoeg aandacht, in elk geval in de VS. Mocht mijn naamsbekendheid belangrijk zijn, dan heeft mijn commentaar op Galaten geholpen. Ik heb daar vijftien jaar aan gewerkt. Ook mijn dissertatie werd vijf jaar geleden heruitgegeven. Een samenvatting ervan kwam in 1989 in een feestbundel voor Louis Martyn terecht en die is recentelijk veel geciteerd en besproken. Het verrast me dat dit na 30 jaar nog een rol speelt. Als een wetenschappelijke studie na vijf jaar nog gelezen wordt, is dat al heel wat.

Welke invloed heeft je onderzoek op jou persoonlijk gehad?
‘Had het iets met mijn geloof moeten doen? Dat is moeilijk te zeggen… Mijn geloof is vrij evenwichtig gebleven in de loop der jaren. Ik heb geen plotselinge bekering meegemaakt. Ik ben altijd gewoon calvinistisch geweest. Ik vond Calvijn erg mooi schrijven. Natuurlijk klinkt nu veel achterhaald of ouderwets, maar zijn Institutie is een schitterend boek. Ik ben vooral gegrepen door de nadruk die hij legt op Gods soevereiniteit. Hij is altijd meer op God dan op de mens gericht. Luther is ook mooi, maar hij is altijd persoonlijk bezig; zijn verhouding met God staat op het spel. Maar Calvijn geeft een overzicht van het geheel. Dat is ook de aantrekkingskracht van de apocalyptische aanpak. De focus ligt niet op mijn ervaring, niet op de gemeente wie er wel of niet bij hoort, maar op God. Ik vind mezelf en mijn geloof niet zo belangrijk in dat plaatje. Niet dat ik mezelf niet zo belangrijk vind, maar het gaat om God.’