Rauwe godsbeelden voor een rauwe werkelijkheid

Jaap Dekker | 25 april 2020
  • Opinie

‘Hoe gaat onze wereld eruitzien?’ ‘Wat staat ons te wachten?’ ‘De wereld voelt onzekerder dan ooit.’ Uitspraken van een meisje in een filmpje dat de Europese Unie vorig jaar voor de verkiezingen uitzond. ‘Het leven doet ons vaak kwetsbaar en alleen voelen als we weten dat er veranderingen komen en niets ooit nog hetzelfde zal zijn.’ Of het nu over klimaat, vluchtelingen of virussen gaat, veel mensen maken zich zorgen over de toekomst.

(beeld NataliaDeriabina/iStock)

(beeld NataliaDeriabina/iStock)

Het trof mij dat het promotiefilmpje van de EU beelden gebruikte van vrouwen die een kind ter wereld brengen. Het zijn vrij expliciete beelden, die je sterk bepalen bij de vraag in welke wereld jij je kinderen wilt laten opgroeien. ‘Elk kind dat geboren wordt, is een extra reden om de veranderende wereld vorm te geven en de toekomst nog beter te maken.’ Een barende vrouw is een krachtig beeld dat echt binnenkomt.

Dat doet het beeld ook in Jesaja 42:14 waar God zichzelf vergelijkt met een barende vrouw die schreeuwt, zucht en zwoegt. In het boek Jesaja wordt God vaker met een vrouw vergeleken, meer dan elders in de Bijbel (Jesaja 49:15; 66:13). De vergelijking met een vrouw die het uitschreeuwt tijdens het baren is echter opmerkelijk rauw. Wat zegt dit over God?

Allereerst dat de God van de Bijbel veelzijdiger en minder gepolijst is dan mensen vaak denken. Vandaag noemen christenen God liever hun hemelse Vader en hun schuilplaats dan dat ze God zien als een barende vrouw die schreeuwt, zucht en zwoegt. Hedendaagse gelovigen zullen ook niet snel spreken over God als krijgsheld, die de strijdlust aanwakkert en een strijdkreet slaakt, zoals in Jesaja 42:13 gebeurt. Toch is dat laatste in de Bijbel een vrij gangbaar beeld (Exodus 15:3). God is geen teddybeer. Daarmee red je het ook niet in het leven, daar is de werkelijkheid te rauw voor. Juist in die meer rauwe godsbeelden wil de Bijbel dichtbij onze werkelijkheid komen. Ze zijn speciaal bedoeld om binnen te komen.

‘De heer zal optrekken als een krijgsheld,
als een aanvoerder wakkert hij de strijdlust aan.
Hij blaast alarm, hij slaakt een strijdkreet.
Heldhaftig verslaat hij zijn vijanden.
Al zo lang heb ik niets gezegd,
ik heb gezwegen, me beheerst.
Nu schreeuw ik het uit als een barende vrouw,
ik zucht en ik zwoeg tegelijk.’
Jesaja 42:13-14

Het beeld van God als barende vrouw maakt ook duidelijk dat God niet kan worden opgesloten in de patriarchale cultuur van het Oude Testament. Niet toevallig staat dit bij uitstek vrouwelijke beeld van God direct naast het typisch mannelijke beeld van God als krijgsheld. Dat moet verwondering wekken en tot luisteren prikkelen. Het expliciet benoemde schreeuwen, kreunen en zwoegen van een barende vrouw valt op in een cultuur waar geboorteprocessen zich volledig in de wereld van de vrouw voltrekken, in alle beslotenheid.

Die verwondering wordt nog groter als je weet dat in het Oude Testament vergelijkingen met vrouwen vaak negatief worden gebruikt voor strijders die hun mannetje niet meer staan (Jesaja 19:16; Jeremia 51:30). Vooral de vergelijking met een barende vrouw wil angst en zwakheid uitdrukken (Jesaja 13:8, 21:3, 26:17). Dat het boek Jesaja God zelf met een barende vrouw vergelijkt, is veelzeggend. Ineens spreekt er alleen maar kracht uit dit beeld. Alle gebruikelijke clichés over het ‘zwakke geslacht’ worden hier doorbroken. De Bijbel is weliswaar in een mannenwereld ontstaan – en dat heeft in de kerk ook sporen nagelaten – maar de God van de Bijbel valt daar gelukkig niet mee samen. Een heilzaam besef voor mannen en vrouwen beide!

Onvergelijkbaar

Aan het begin van de vorige eeuw verwees oudtestamenticus Walther Eichrodt naar deze tekst om de beperkingen van ons menselijke spreken over God te onderstrepen. Een meer abstract spreken over Gods macht zou beter recht doen aan wie Hij is. Daar geloof ik niets van. Het is waar dat God ten diepste onvergelijkbaar is. De Schepper van de einden der aarde kun je niet in een beeld vastleggen. ‘Met wie wil je Mij vergelijken?’, klinkt meer dan eens in het boek Jesaja (40:18, 25; 46:5).

Metaforen zijn echter onvermijdelijk als je over God spreekt. Natuurlijk gaat elke vergelijking mank, God is altijd groter. Toch kun je erop vertrouwen dat God zich echt laat kennen in de beelden die de Bijbel voor Hem gebruikt. Ook als God met een barende vrouw wordt vergeleken, is dat niet slechts beeldspraak. Om God werkelijk te kennen in de onzekerheden van het bestaan heb je ook de rauwe beelden nodig. In een wereld waarin allerlei krachten werkzaam zijn, komt een nieuwe toekomst niet zomaar tot stand.

Kruis

Dat geldt vandaag niet minder dan toen deze profetie voor het eerst klonk. Dat was in de tijd dat de Perzische koning Cyrus over de wereld denderde en volk na volk onder de voet liep, terwijl de ballingen in Babel met een angstig hart toekeken. Het vroeg geloof om achter dit alles God zelf te zien, die als een krijgsheld zijn vijanden verslaat. Wat voegt het godsbeeld van een barende vrouw daaraan toe?

Allereerst de onafwendbaarheid van het moment en de zekerheid van de verlossing die God brengt. Maar niet minder ook Gods eigen bereidheid om alle pijn en smart te verduren die daarmee gepaard gaan. Zoals een vrouw die een kind baart, kiest God met alles wat Hij in zich heeft voor de toekomst van zijn volk.

De rauwheid van dit godsbeeld is vergelijkbaar met die van het kruis van Jezus. Je kunt dat kruis benaderen vanuit de godverlatenheid die Jezus zelf heeft uitgeschreeuwd. Dan toont het de zwakheid van God. Je kunt het kruis ook verstaan vanuit Gods eigen schreeuwen, zuchten en zwoegen, als van een barende vrouw die alles in het werk stelt om leven voort te brengen. Dan spreekt er kracht uit. Niets zal ooit nog hetzelfde zijn. Dan geeft het beeld ook hoop in een onzekere tijd. Elk kind dat geboren wordt, is voor God een extra reden om de veranderende wereld toekomst te geven.

Rauwe godsbeelden als deze gebruikt de Bijbel om God dichterbij te brengen; om God binnen te laten komen in de rauwe werkelijkheid van het leven. Het kruis van Jezus laat zien dat dit niet slechts beeldspraak is. Goddank!

Over de auteur
Jaap Dekker

Jaap Dekker is bijzonder hoogleraar ‘Bijbelonderzoek en christelijke identiteit’ op de Henk de Jong-leerstoel aan de TU Kampen

Gods stem verstaan

Gods stem verstaan

OnderWeg
  • Reportage
  • Thema-artikelen
Verdiep je bijbellezen

Verdiep je bijbellezen

Anke Nijdam
  • Interview
  • Thema-artikelen

Reageer op dit bericht

Meld je aan voor onze gratis nieuwsbrief