De manipulerende kerk

In juni begon op tv weer het Filosofisch Kwintet met Clairy Polak als gespreksleider. Ik kijk er al jaren naar. Deskundigen bespreken het thema van de dag van alle kanten. Deze keer ging het over manipulatie in de samenleving. Het zette me aan het denken over manipulatie in de kerk. Komt dat daar ook voor?

Ach natuurlijk, voor sommigen is de kerk symbool van manipulatie pur sang. In de kerk word je immers gemanipuleerd om in een God te geloven die helemaal niet bestaat! Zoals er complotdenkers zijn die beweren dat de hele coronacrisis niet bestaat; de elite, politici en wetenschappers, hebben er belang bij om de hele samenleving op slot te doen en om grondwettelijk gegarandeerde vrijheden van burgers weg te nemen. Een diep wantrouwen in de instellingen van de rechtssstaat blijkt hieruit. Zelfs bij eventueel goede bedoelingen blijft de verdenking van massale manipulatie van het volk.

(beeld Malcolm Lightbody/Unsplash)

De kerk is vaak voorwerp van diep wantrouwen. Zelfs als kerkmensen het goed bedoelen, blijft het manipulatie: mensen laten geloven in iets wat er helemaal niet is. En daar betaal je ook nog voor (de collecte). Hoe krijgen ze het voor elkaar? Daar moet wel manipulatie achter zitten! Wantrouwen in de kerk wordt nog verdiept door de vele seksschandalen die er nog steeds voorkomen. Maar laat ik me beperken tot manipulatie door kerk en theologie.

Dat er in de kerk gemanipuleerd wordt, en dat vaak genoeg zonder enige goede bedoeling, is onmiskenbaar. De al genoemde seksschandalen in de kerk spreken voor zich. Ook is er genoeg geschreven over ambtelijk machtsmisbruik dat in vrijwel alle kerken weleens voorkomt.

Ik noem als voorbeeld de pseudo-charismatische megakerken in Zuid-Afrika, waarmee ik het meest bekend ben. Deze kerken zijn sterk door het van oorsprong Amerikaanse welvaartsevangelie beïnvloed. Dat sluit naadloos aan op de traditionele cultuur in Afrika, waarin alles draait om het verkrijgen van kracht (amandla). Het kan daarbij om lichamelijke kracht gaan (gezondheid) of om economische kracht (een goed inkomen) of om maatschappelijke kracht (macht en aanzien), terwijl ook bescherming tegen de dreiging van kwade krachten wordt gezocht. Daar spelen deze ‘kerken’ op in met hun genezingsdiensten, bevrijdingspastoraat, en tiendentheologie.

Ze kloppen gelovigen veel geld uit hun zak met deze manipulatieve theologie. Hoe meer tienden gegeven worden, des te groter de economische zegen! Staat dat niet in Maleachi 3:8? De kerkleiders, de door God geroepen en met de g/Geest vervulde profeten (visioenen en dromen) hebben grote macht over de gelovigen en maken daar misbruik van (grote huizen en dure auto’s), waarvan kwetsbare vrouwen en meisjes vooral slachtoffer worden. Zonder enige goede bedoeling wordt het volk dat de Bijbel niet kent gemanipuleerd en bedonderd.

De goedbedoelende kerk

Komt manipulatie in orthodoxe, Bijbelgetrouwe kerken niet voor? Goede bedoelingen voorkomen mijns inziens lang niet altijd manipulatie. Ik herinner me een evangelisatiefilm waarin de mensen tot overgave aan de Heer werden opgeroepen na een gruwelijke scène over de hel. We zagen een loeiend vuur met torenhoge vlammen waaruit angstig geschreeuw opklonk, het geschreeuw van de verdoemden die de eeuwig durende straf in de hel ondergingen. De oproep (altar call) daarna was om je leven aan Jezus te geven; dan zou dit je niet overkomen. Dit is manipulatie van het ergste soort, ondanks de ongetwijfeld goede bedoelingen.

Ik ontken geen moment het Bijbelse spreken over een laatste oordeel; vanuit het evangelie moeten we daarover pastoraal leren spreken. Maar dreigen met hel en verdoemenis om ongelovigen op weg naar de hemel te krijgen of om gelovigen daarop te houden, is manipulatie en geen evangelieverkondiging. Vergeten we niet: God dwingt ons niet tot geloof met dreiging van straf en oordeel, maar Hij dringt ons ertoe uit genade met de liefde van Christus ( 2 Korintiërs 5:14). Zo brengt de heilige Geest ons tot geloof in God. Manipulatieve oordeelsprediking heeft de kerk, terecht, een slechte naam bezorgd.

De gemanipuleerde kerk

Laat ik dichter bij huis blijven, want dit soort oordeelsprediking kom je zelden of nooit in de NGK en GKv tegen. Ik neem als voorbeeld de warekerkleer die vroeger binnen onze kerken zwaar op onze gewetens drukte. Ik twijfel geen moment aan de goede bedoelingen achter deze kerkleer. Men wilde Schrift en belijdenis volstrekt ernstig nemen. Toch geloof ik dat er (onbewust) manipulatief mee omgegaan is.

Je werd gewaarschuwd tegen de valse kerk: daar was je je eeuwig heil niet zeker. Over de valse kerk werd in apocalyptische beelden gesproken: ze was de hoer op de rug van het beest uit de zee (Openbaring 17:7). We baden daarom niet samen met familie uit die kerk. We gingen niet naar hun trouwdiensten of begrafenissen. Wantrouwen tegen alles en iedereen buiten de ware kerk, en de eigen kerkelijke zuil, werd door deze warekerkleer gevoed. Wat niet door de ware kerk gesanctioneerd werd, was verdacht. Wantrouwen en angst lijken me de kenmerken van de gemanipuleerde kerk.

Laten we intussen oppassen voor een begrijpelijke reactie hiertegen: we willen helemaal van geen kerkleer meer weten. Dan zijn we even ver van huis, van de kerk als huis van de Geest van Christus (1 Petrus 2:5).