‘Het kapitaal is synodaal’

Hoe keken vrijgemaakten tegen ‘synodalen’ aan in de vroege jaren zestig? Ik was toen eens in Groningen, waar de relatie tussen boeren en arbeiders, zoals bekend, moeizaam was. Opmerkelijk veel boeren gingen niet met de Vrijmaking mee, in tegenstelling tot hun arbeiders. Vandaar die smalende opmerking: ‘Het kapitaal is synodaal’, tekenend voor het kerkelijke klimaat. Hoe spreken vrijgemaakten vandaag over de Vrijmaking en synodalen?

Kerkelijk geheugen

Onlangs verscheen er een boek over de theologische erfenis van de Vrijmaking (1944). Onder redactie van Erik de Boer, Geranne Tamminga en Dolf te Velde verscheen bij Buijten en Schipperheijn Motief Gereformeerde theologie stroomopwaarts. Terugkijken op 75 jaar Vrijmaking.

Nu zijn er in de loop der jaren regelmatig gedenkboeken over de Vrijmaking verschenen. Gods werk in de Vrijmaking stond centraal. De aandacht was gericht op de overdracht aan de nieuwe generaties van de betekenis ervan voor kerk en koninkrijk. De ‘feitelijke toedracht’ van wat er rond 1944 was gebeurd werd zelfs in de vorm van een catechismus voor gezin, school en kerk overgedragen (in H. van Tongerens Bewaard Bevel).

Uiteraard herdacht men vanuit zijn eigen slachtofferperspectief: men werd tot de Vrijmaking gedwongen door het opleggen van bovenschriftuurlijke bindingen en kerkordelijk onrechtmatige besluiten door de Generale Synode. Het was een zaak van geloofsgehoorzaamheid. Men scheidde zich niet af van de kerk, maar zette die voort zonder de 90 procent van het kerkvolk dat zich slaafs onderwierp aan de onschriftuurlijke hiërarchie van de synode.

Geschiedschrijving

De nieuwe bundel studies, legt Erik de Boer uit, bestudeert de Vrijmakingsgeschiedenis vanuit een kerkhistorisch perspectief, waarin de daden van mensen kritisch bestudeerd worden. Dat is een andere manier van gedenken.

In een kerkhistorische studie kan de andere kant van de zaak beter belicht worden. Alle partijen moet recht gedaan worden, ook iemand als G.C. Berkouwer, de voorzitter van de beruchte Generale Synode van 1944, over wie Dirk van Keulen een empathisch verhaal schrijft. Hij is niet de ‘kerkelijke schurk’ uit mijn jeugd.

Een ‘synodale’ theoloog uit de PKN, Theo van Staalduine, krijgt de ruimte om zakelijk de theologische conflicten en de kerkelijke strijd vanuit een niet-vrijgemaakt perspectief te beschrijven. Zijn conclusie: de Vrijmaking was onvermijdelijk, maar ook onnodig, met opgaaf van goede redenen (41-42).

Kerkgeschiedschrijving maakt gebruik van de groeiende historische afstand tot het Vrijmakingsgebeuren om objectief-betrokken opnieuw naar ‘de feitelijke toedracht’ te kijken. Dan kan De Boer ook kritisch de rol van K. Schilder beschrijven. Dat is de taak van geschiedschrijving: recht doen aan het verleden, ook als dat negatief uitpakt voor je eigen voorman in de strijd.

Kerkelijke eenheid

Van Staalduine merkt op dat kerkelijke eenheid destijds voor gereformeerden betekende dat men het met elkaar in alles eens was (34). Hij schetst twee wegen hoe men destijds probeerde die eenstemmigheid te bereiken als er verschil van mening was over theologische kwesties als de veronderstelde wedergeboorte.

De ene weg, door Schilder en de zijnen bewandeld, was net zo lang in de kerkelijke pers polemiseren totdat de ene partij de andere met argumenten overtuigd had. De kerken konden dan in de Generale Synode de consensus als kerkelijk leerbesluit vastleggen. Polemiseren was voor Schilder levensnoodzakelijk. Daaraan kan een kerk natuurlijk ook stuk gaan (De Boer, 31).

De andere weg was dat de kerken de kwestie in de Generale Synode onderzochten – bijvoorbeeld in een commissie – en een besluit formuleerden waarbij iedereen zich neerlegde. Deze weg bewandelde de Generale Synode van de GKN in de jaren dertig. Natuurlijk was er revisie mogelijk met beroep op artikel 31 DKO. In 1944 botsten deze twee wegen van waarheidsvinding met een kerkscheuring als gevolg (36).

Uit de jaren zestig herinner ik me goed de polemieken op het scherpst van de snede, uitgevochten in de kerkelijke pers. Voor- en tegenstanders van de Open Brief (1966) deden in felheid niet voor elkaar onder – de kwalijke erfenis van Schilder. Dat dit geen manier is om de kerkelijke eenheid te bewaren, werd duidelijk.

Vast en bondig: artikel 31 DKO

Kan het kerkrecht uitkomst bieden, als kerkelijke verdeeldheid het wint van de eenheid? Hoe houden we het kerkverband bij elkaar als er ernstig verschil van mening is, zoals momenteel binnen de GKv over vrouw en ambt?

Biedt artikel 31 DKO hier uitkomst? Leon van den Broeke schrijft een helder artikel over hoe vrijgemaakte en synodaal gereformeerden het niet eens waren over de uitleg van de woorden ‘voor vast en bondig houden’ van de besluiten van meerdere vergaderingen.

In conflictsituaties beroept elke partij zich op dat roemruchte artikel 31. In 1944 benadrukten de vrijgemaakten het ratificatierecht van plaatselijke kerken tegen besluiten van de Generale Synode. Een geldig genomen besluit is pas van kracht als elke plaatselijke kerk het goedgekeurd heeft. De tegenpartij stelde dat een besluit van kracht is en geldt, ook als een plaatselijke kerk het (nog) niet bekrachtigd heeft. Die kerk heeft het recht revisie aan te vragen. Maar tijdens dat proces blijft het genomen besluit van kracht.

Een redelijk bezwaar tegen het ratificatierecht (en -plicht) van de plaatselijke kerk is dat dat makkelijk kan omslaan in een ratificatielast, waaronder de kerken feitelijk bezwijken, tenzij men zeer selectief te werk gaat bij het ratificeren. Het komt neer op opschorting van het kerkverband: zonder goedkeuring van de kerken zijn haar besluiten niet uitvoerbaar (73). Zo kan een kerkverband niet functioneren.

Elke plaatselijke kerk is helemaal kerk, maar pas samen vormen zij de hele kerk, het lichaam van Christus, de tempel van de heilige Geest. Kerkrecht houdt de kerk niet bij elkaar; ze bedoelt het functioneren van de kerk te dienen.

Dit is de eerste van drie blogs over Terugkijken op 75 jaar Vrijmaking. Lees ook ‘Vrijgemaakte kroonjuwelen‘ en ‘Kerk van beton‘.