Het ABC van de Wijsheid

Egbert Brink | 17 juli 2021
  • Opinie
  • Thema-artikelen

Wijsheid in de Bijbel, is dat hetzelfde als levenswijsheid? Of gaat het eerder om wat wij praktische wijsheid noemen: expertise en ervaring opdoen, knowhow aanleren? Egbert Brink zet deze vragen in bijbels perspectief.

(beeld McCracken vertaling Jerry Thuis)

Wijsheid moet je niet verwarren met kennis. Iemand kan veel weten, maar toch dwaas optreden. Wijsheid is ook niet gelijk aan invloed uitoefenen met slimmigheden. Je kunt veel voor elkaar krijgen, maar toch de verhoudingen verzieken. Wijsheid is iets anders dan talent en vakmanschap. Je kunt namelijk ergens heel goed in zijn, zonder dat het iets moois oplevert. Wat is wijsheid in de Bijbel precies? Dat is moeilijk in een woord te vangen. Daarom gebruikt het boek Spreuken verschillende woorden, waaronder chokma (ons woord ‘goochem’ komt er vandaan): levenskundigheid. Al die woorden getuigen van onderscheidingsvermogen: inzicht, doorzicht, overzicht hebben. Dat heeft alles te maken met wat wij levenskunst noemen, maar dan vooral in relatie met God. Dus niet zozeer je IQ of je EQ, maar vooral je GQ: je besef of bewustzijn van God.

ABC van wijsheid

De wijsheidsboeken in het Oude Testament − Spreuken, Job, Prediker (en enkele Psalmen) − kennen allemaal hetzelfde refrein uit de inleiding van het boek Spreuken: ‘Het begin(sel) van wijsheid is ontzag voor de HEER.’ De hoogste erkenning van God, daarmee begint alles als je over wijsheid wilt spreken. Je kunt ook zeggen: dit is het principe of het ABC van de levenskunst, dat je groot respect hebt voor de Schepper en Hem voluit serieus neemt. Alle wijsheid is aan Hem ontleend.

Spreuken 3:5-8 geeft een nadere omschrijving van deze basishouding die in alle wijsheidsboeken terugkeert:

‘Vertrouw op de HEER met heel je hart,
steun niet op eigen inzicht.
Denk aan Hem bij alles wat je doet,
dan baant hij voor jou de weg.
Wees niet eigenzinnig,
maar heb ontzag voor de HEER
en ga het kwaad uit de weg.
Het zal je sterken als een medicijn,
het verkwikt je lichaam.’

Hieraan ontleen ik vier grondtonen die weerklinken in de wijsheidsliteratuur:

1. Groot denken van God
2. Klein denken van jezelf
3. Het kwaad uit de weg gaan
4. Het leven als eenheid zien

Groot denken van God

Ontzag hebben voor de HEER heb ik hier omschreven als groot denken van God. Hij omvat de totale werkelijkheid waarin wij leven. Ontzag gaat samen met vertrouwen. Om God te vertrouwen is het nodig Hem te (leren) kennen zoals Hij is. ‘Ontzag voor de HEER geeft een krachtig vertrouwen, het biedt je kinderen een schuilplaats’ (Spreuken 14:26).

Deze basishouding aanleren is een kwestie van wijsheid: een levende omgang met God oefenen. Tijd voor Hem maken, ‘kwali-tijd’ creëren. Dus niet zozeer dat je veel weet over God, maar Hem persoonlijk kent als de Levende. Die relatie vindt haar oorsprong in God als Schepper. Hij kent mij beter dan ik mijzelf ken.

In allerlei kunst, cultuur en wetenschap gaat het over wijsheid. Je kunt zelfs testen in glossy’s hoe wijs je bent. Maar als de naam van God en de wijsheid van zijn Zoon totaal ontbreken, kan het niet echt goed wijs zijn! Wanneer God niet meer in het centrum van de belangstelling staat, verliest het leven zijn samenhang. Terwijl vanuit dat centrum bekeken het geen onsamenhangende details meer zijn; alles vindt zijn samenhang in Hem. God in alles betrekken en alles met Hem delen, dat gaat niet bepaald vanzelf. Dat vergt inzet, inspanning en oefening. Het betekent in de praktijk dat je je aan God leert toevertrouwen, met alles wat je bezighoudt.

Wie louter op zichzelf vertrouwt,
is gewoon eigenwijs

Ontzag voor God staat regelmatig lijnrecht tegenover vrees voor mensen. Wie Psalm 111 met dat herkenbare refrein (vers 10) naast Psalm 112 legt, komt daarachter. Wie ontzag heeft voor God laat zich niet bang maken door wat anderen van hem of haar vinden. Die wil zich boven alles laten leiden door Gods wegwijzers. Dat kan best een lastige zoektocht worden, maar uiteindelijk kom je – als het goed is – weer bij God uit. Job had al ontzag voor God, maar na alles wat hem overkwam, na al zijn protesten en worstelingen, stootte hij uiteindelijk weer op dat refrein, alleen gigantisch verdiept. Het is God zelf die tot de mens spreekt: ‘Ontzag voor de Heer – dat is wijsheid; het kwaad mijden – dat is inzicht’ (Job 28:28).

Van de messias wordt gezegd dat ontzag voor God zijn lust en zijn leven is. Hij ademt eerbied voor de Heer (Jesaja 11:3). Juist die houding heeft Jezus voorgeleefd. Geen wonder, want Hij is de Wijsheid van boven in eigen Persoon!

Klein denken van jezelf

Mensen kunnen zichzelf in het middelpunt plaatsen: wat vind ik, wat voel ik, wat kies ik, wat kan ik hiermee? Het is echter de vraag of je daarvan zoveel wijzer wordt. Volgens Spreuken 3:7 is het helemaal niet zo wijs om op je eigen inzicht af te gaan. Mensen hebben het ook nodig kritisch naar zichzelf te kijken. Wie louter op zichzelf vertrouwt, is gewoon eigenwijs. Er is niets mis met zelfstandigheid. Maar zelfstandigheid kan heel goed samengaan met afhankelijkheid van God (Spreuken 16:1-2).

In feite heeft dat weer alles te maken met die basishouding: God kennen gaat samen met het leren kennen van jezelf. Hij leert je jezelf op de juiste waarde schatten. Klein denken van jezelf is dus heel iets anders dan jezelf kleineren. Wie zich door God gekend weet, kan zichzelf juist beter leren kennen en waarderen. Job kon zichzelf blijven in zijn worstelingen met God, maar in de confrontatie met zijn Schepper heeft hij duidelijk zijn grenzen ontdekt (Job 38-41).

‘Een dwaas denkt dat hij de juiste weg gaat, de wijze luistert naar goede raad’ (Spreuken 12:15). Waarom zou je God en anderen niet bij je overwegingen en afwegingen betrekken? Maak die niet in je eentje, laat anderen daarin delen. Gevraagde (!) adviezen zijn welkom. Zelfs als je een andere keuze maakt, dan nog kan het je eigen mening vormen en laten rijpen. Een wijze kent niet alleen de juiste timing, maar ook zijn eigen plaats (Prediker 8:1-6).

Het kwade parasiteert altijd op het goede

Prediker heeft gezien hoe mensen maar doordraven en alles eraan doen om hun economie op orde te krijgen. Ze zijn bezig met hun carrière en hun toekomst en ondertussen worden ze geleefd. Wat tob je je af en waar doe je het allemaal voor, wanneer je jezelf zoveel ontziet? Wie zegt dat je ervan kunt genieten op de momenten die jij had gekozen? Je kunt de toekomst namelijk niet overzien. Je hebt slechts beperkt controle over je leven. Dat betekent niet dat niets uit je vingers kan komen. Ga gerust je gang, maar houd er rekening mee dat God je levensweg heel anders kan doen verlopen dan je gedacht had (Prediker 11:1-6).

Op talloze manieren kiest de wijsheid voor een invalshoek waarbij mensen met zichzelf worden geconfronteerd. Bijvoorbeeld via een indirecte oproep om meer aan de eigen houding te werken dan te veranderen wat je graag veranderd ziet. Met zelfbeheersing, want: ‘Wie zichzelf overwint is sterker dan wie een stad inneemt’ (Spreuken 16:32).

Het is veelzeggend dat Jezus, die alle wijsheid in pacht heeft, bescheiden van zichzelf zegt: ‘Kom allen tot Mij, Ik ben zachtmoedig en nederig van hart’ (Matteüs 11:29). Vlak daarvoor had Hij laten merken dat bepaalde dingen verborgen kunnen blijven voor wijzen en verstandigen, oftewel voor mensen die alleen maar afgaan op hun eigen inzichten.

Het kwaad uit de weg gaan

Om het kwaad te onderkennen, heb je inzicht nodig. Het kan immers moeilijk zijn het kwaad te benoemen of de vinger erop te leggen. Wie in zijn jonge jaren ergens geen kwaad in zag, kan later tot de ontdekking komen hoe onbezonnen hij of zij is geweest (Spreuken 5-7). Onderscheidingsvermogen moet opgebouwd worden om wijsheid en dwaasheid uit elkaar te houden (Prediker 7:25). In Spreuken 9 komen beide grootheden aan het woord: mevrouw Wijsheid en mevrouw Dwaasheid, maar ze spreken vergelijkbare taal. Dat komt doordat het kwaad altijd parasiteert op het goede. De leugen bestaat slechts bij gratie van de waarheid.

Het boek Job laat zien hoe het kwaad een integer mens treft, nota bene de meest godvrezende op aarde. Alles wordt hem ontnomen, tot zijn kinderen toe, en dat zonder aanwijsbare reden. Zijn geloof wordt zwaar op de proef gesteld, toch blijft Hij aan zijn God vasthouden. Mevrouw Job maakt dat allemaal niet mee. Zij heeft het gehad met zo’n God die dit alles kan toelaten. Ze kent Job als geen ander en vindt het oneerlijk. Het ligt niet aan hem, dus het moet aan God liggen. De vrienden van Job redeneren precies omgekeerd. Het kan onmogelijk aan God liggen, dus het moet wel aan Job liggen. Maar de complexe werkelijkheid breekt stuk op beide vormen van logica.

In Prediker 7:13-22 laat God veel krom wat een mens met geen mogelijkheid recht kan buigen. Welke houding moet je aannemen als je zo’n kromme situatie tegenkomt? ‘Al te rechtvaardig zijn’ wil zeggen dat jij de rechtvaardige uithangt: wie ben ik dat mij dit moet overkomen? Of je denkt dat jij door rechtvaardig gedrag kunt voorkomen dat jou onrecht wordt aangedaan. Trouwens, hoe rechtvaardig ben je zelf eigenlijk? De keerzijde is dat je denkt dat het allemaal niets meer uitmaakt. Als het kwaad niet wordt bestraft en mensen ongestoord hun gang kunnen gaan, neem jij het ook niet meer zo nauw. Dat is je reinste dwaasheid en flirten met.

Je ontkomt aan beide extremen als je de houding aanneemt van ontzag voor de HEER. Dan laat je het eindoordeel aan God over en schuif je Hem niet het kwaad in de schoenen. Tegelijk neem je zelf ook geen toevlucht tot het kwaad, maar ga je het zoveel mogelijk uit de weg.

Het leven als eenheid zien

De wijze herinnert zich voortdurend dat wij in Gods wereld leven. God heeft niet alleen alles in het leven geroepen, maar Hij beheerst nog steeds heel zijn schepping. Dat heersen wordt in Prediker benadrukt als ‘het werk van God’, waarmee Hij alles creatief leidt en stuurt op zijn tijd (Prediker 3:1-14). Job krijgt juist vragenderwijs van de Schepper te horen wie Hij is, in zijn goede zorg voor heel zijn schepping (Job 38:12). Hij beheerst zowel de micro- als de macrokosmos.

De verleiding is aanwezig om God buiten het alledaagse leven te houden, zowel buiten de goede als de kwade dagen. Je deelt je leven op in compartimenten, waarbij God in sommige delen geen rol speelt. Mensen maken dan tweedelingen tussen gewoon en geestelijk, tussen natuurlijk en bovennatuurlijk enzovoort. Deze vorm van gespletenheid ligt constant op de loer. Alsof God genoegen moet nemen met onze geestelijke momenten, terwijl Hij de hele werkelijkheid omvat, het leven van elke dag, van vroeg tot laat. Niemand is zo betrokken als Hij, met goddelijke interesse houdt Hij zijn schepping in het oog. Al raakt ons leven steeds verder gespecialiseerd en gefragmenteerd, God staat garant voor eenheid.

Vandaar dat Prediker aandacht vraagt voor de levenskunst van het genieten. Hoe moeizaam het leven ook mag zijn, teleurstellend en weerbarstig, vergeet niet te genieten van het goede dat God geeft. Tot achtmaal toe klinkt een dergelijke oproep in het boek. Dat genieten gaat niet zozeer over grote dingen, maar komt juist naar voren in het ogenschijnlijk kleine en gewone: je eten en drinken.

De climax van Prediker klinkt in de slothoofdstukken: geniet als je de gelegenheid krijgt in je jonge jaren en bedenk dat God je ter verantwoording zal roepen over hoe je hebt geleefd. Dat betreft niet alleen hoe je hebt genoten, maar vooral ook óf je dankbaar hebt genoten op de momenten dat het kon. Of had je dat soms uitgesteld en gepland zoals het jou uitkwam? En ben je aan mooie gelegenheden voorbijgegaan? Vandaar die bekende oproep: ‘Gedenk je Schepper.’ Hij zal uiteindelijk oordelen over wat goed en kwaad is geweest. Zijn oordeel gaat over het kwade, maar raakt evenzeer het goede. Het getuigt van wijsheid en van ontzag voor God als Hij direct wordt betrokken bij alles wat het leven biedt. Dan is het aardse leven goed, omdat de hemel mij begroet. In alle toonaarden van wijsheid.

Over de auteur
Egbert Brink

Egbert Brink is docent Oude Testament, pastorale en bijbelse theologie aan de TU Kampen en predikant in Waddinxveen.

‘Ik wilde me weer verwonderen over het leven’

‘Ik wilde me weer verwonderen over het leven’

Arie Kok
  • Interview
  • Thema-artikelen
Gereedschapskist bij de wijsheidsboeken

Gereedschapskist bij de wijsheidsboeken

Annelies Smouter
  • Thema-artikelen

Reageer op dit bericht

Meld je aan voor onze gratis nieuwsbrief