Liturgie: rijkdom en rauwheid van het leven

Gaat het in de kerkdienst vooral over het geestelijke? Dit artikel is een groot pleidooi om juist alle aardsheid de kerk in te dragen, iedere dienst opnieuw. Gaat het dan over wereldse zaken zoals de schepping, biodiversiteit, klimaatverandering en waterkwaliteit? Ja. Over oorlogen, geopolitieke spanningen en vluchtelingenstromen? Ja. En over de maatschappij, zaken zoals verruwing, geweld en polarisatie? Ja. Dan gaat het ook over ons en over de volle hoogte, breedte en diepte van het menszijn.

De eeuwen door was de tendens om het geloof vooral geestelijk te benaderen. Tijdens de ene periode is deze tendens sterker dan in de andere, maar ze is er altijd. De geestelijke insteek is op zich niet het punt, maar de eenzijdigheid ervan wel. Deze eenzijdigheid leidt namelijk tot een ‘ont-aarde’ liturgie. Ondertussen belijden we wel dat de aarde en alles wat daar leeft van de HEER is. Als dat zo is, kun je die aarde en alles wat daar leeft en gebeurt niet buiten de deur houden.

Waarom en waartoe?

Mensen zijn deel van de aarde. Wij zijn, zegt het scheppingsverhaal, ‘uit stof, uit aarde gemaakt’. De eerste mens heet dan ook Adam – van aarde gemaakte. Temidden van het totaal van de schepping is deze ‘aardmens’ het wezen dat met ratio is begiftigd, hij heeft een geweten, kan zijn doen en laten overzien en draagt verantwoording. Zo is de mens degene die stem kan geven aan alles wat er in de wereld gebeurt. De christen kan die veelheid van geluiden voor Gods troon brengen. Dat is liturgie. Dat is de wisselwerking tussen liturgie en leven.

Ook de kritiek van de bijbelse profeten voegt hieraan een bijbels gegeven toe. Die kritiek gaat over een levenshouding die blijk geeft van een kloof tussen theorie en praktijk. De profeten hameren er zowel op dat er iets goed fout zit, als dat wat binnen wordt gehoord en gedaan niet buiten wordt geleefd. Voor je het weet ontstaan er twee werkelijkheden met gescheiden normen en waarden. Een geestelijke en een aardse. Een inherent goede en een inherent slechte.

De spiegel van Augustinus

De kerkvader Augustinus (354-430) had oog voor die menselijke neiging. Hij kreeg eens te horen: ‘Het zijn slechte tijden. Het zijn moeilijke tijden.’ Je ziet de zorgelijke gezichten van de sprekers. Je zou zomaar meezuchten: ‘Ja, waar gaat het naartoe met ons land?’ Maar Augustinus doet niet mee. ‘Ja, dat zeggen de mensen tenminste,’ reageert hij. Om dan de bal gelijk terug te spelen: ‘Maar laten wíj liever goed leven, dan worden de tijden vanzelf goed. Wij zijn de tijden. Zoals wij zijn, zo zijn de tijden.’
Augustinus houdt zijn hoorders een glasheldere spiegel voor. Scheiding tussen het geestelijke van het geloof en het aardse van de boze buitenwereld is valse schijn. Gelovigen staan niet buiten de aardse werkelijkheid. Ze zijn er onderdeel van, ze creëren haar mee. Laten wij daarom goed leven, dat heeft altijd invloed! Dus kan de werkelijkheid in haar volle omvang onmogelijk buiten de kerkdeuren worden gehouden. Ook niet als ons menselijk handelen keihard in ons gezicht (en dat van anderen) ontploft.
Hoe? Om te beginnen twee handreikingen uit de schatkamer van de liturgie.

Heer, ontferm U

Het ‘Kyrie’ is een kort smeekgebed aan het begin van de kerkdienst. Na groet & bemoediging en het gebed van verootmoediging volgt het ‘Kyrie’. Het wordt ingeleid met woorden van deze strekking:  ‘Laten wij de Heer aanroepen om ontferming voor de nood van de wereld.’ De oorsprong van het ‘Kyrie’ wijst erop dat het een uitroep is, een kreet om hulp. De plek die het kreeg in de liturgie illustreert dat: het gaat om dat wat we de afgelopen week aan ellende en onrecht zagen. Uit onmacht gaat het mee naar binnen. ‘Vanwege de oorlog in…’, ‘vanwege kinderen die…’, ‘vanwege het onvermogen om… roepen wij…’ en dan volgt het door allen gesproken of gezongen gebed: ‘Kyrie eleison, Christe eleison, Kyrie eleison’ / ‘Heer ontferm U, Christus ontferm U, Heer ontferm U’. Kort en bondig, weinig woorden, want voor je het weet, praat je alles dicht.

Weinig woorden, voor je het weet, praat je alles dicht

Voorbede