Groeien in opmerkzaam leven

Ronald Westerbeek is theoloog en lid van de anglicaanse kerk in Arnhem en werkt als theoloog voor New Wine. Hij geeft ons inzicht in opmerkzaam leven vanuit zijn ervaring en kennis over charismatische spiritualiteit vanuit zijn recent verschenen boek Proeven en watertanden. Waarom vinden wij het als gereformeerden soms zo moeilijk om Gods aanwezigheid te ervaren? Welke gereedschappen zijn er die we kunnen gebruiken om Gods aanwezigheid te zoeken en te gaan ervaren?

Als ik in een protestantse kerk kom, valt het me op dat we vooral veel over God praten. Alsof God er zelf niet bij is. We zitten op onze stoel, zingen over God en horen onderwijs over God en dan gaan we aan de koffie. Ik ben amper tien jaar anglicaans, maar in zo’n protestantse kerkdienst realiseer ik me dat ik de sacramentele spiritualiteit van de eucharistie mis – de geproefde gemeenschap met Christus die aanwezig is in hostie en wijn. Ik mis de zintuiglijkheid van de anglicaanse en katholieke liturgie: het knielen en staan, de gezamenlijk uitgesproken liturgische teksten, de geur van wierook, de rituele handelingen met hun rijke beeldtaal, de stilte waarin we ontvankelijk worden. In al deze dingen gaat het om het diepe besef dat we heilige grond betreden en in Gods tegenwoordigheid zijn: God zelf is hier aanwezig en werkzaam, God zelf wil ons ontmoeten, aanraken, aanspreken.

God zelf wil ons ontmoeten, aanraken en aanspreken

Spirituele zintuigen

We vinden het in de protestantse traditie moeilijk om Gods aanwezigheid en werkzaamheid te ervaren – en niet alleen in de eredienst. Misschien, opperden we toen we een master christelijke spiritualiteit opzetten aan de Theologische Universiteit Kampen, heeft de gereformeerde nadruk op het Woord, het verbale en het cognitieve, in de hand gewerkt dat we onze spirituele zintuigen verwaarloosd hebben en de mystieke beleving verleerd zijn. De laatste jaren benadrukken charismatische gereformeerden terecht dat God tot ons spreekt in woorden, beelden en indrukken, maar de massieve manier waarop zij soms over profetie spreken, als briefjes uit de hemel, kan anderen juist terughoudend maken. Die hele directe profetische woorden en beelden zijn maar een manier waarop God tot ons spreekt, benadrukt Dallas Willard in zijn klassieker Hearing God. God wil ons opvoeden tot een volwassen spiritualiteit waarin we in nauwe verbondenheid met God leven. In die vertrouwelijke omgang worden we niet uitgeschakeld alsof Gods spreken volledig buiten ons om gaat (om het barthiaans te zeggen: senkrecht von oben), maar juist ingeschakeld: de Geest komt in onze menselijke vermogens en versterkt die. God wil vooral tot ons spreken door de ‘zachte innerlijke stem’ die ons niet overweldigt, maar met ons in gesprek is. Gods Geest spreekt in ons binnenste tot onze geest (denk aan Romeinen 8:16), door onze eigen gedachten, gevoelens en ervaringen. Want precies zo heeft God de mens bij de schepping bedoeld, als sunergoi theou (1 Korintiers 3:9): vrije, verantwoordelijke schepselen met eigen vermogens, die door de Geest synergetisch samenleven en -werken met de schepper. In die vertrouwelijke omgang spreekt God niet alleen ons hoofd aan, maar ons hele wezen: ons licha

am en alle zintuigen, onze affecties en emoties, onze gedachten en gevoelens, alles doet mee. Wat nemen we waar – wat voelen, ruiken, horen, zien en proeven we? Welke emoties worden aangeraakt en welke energie voelen we in ons lijf? Hoe is God hierin aanwezig? Je zou kunnen zeggen: onze lichaam en onze zintuigen zijn een antenne en klankkast voor de heilige Geest. Het vraagt oefening om opmerkzaam te worden voor wat er in ons lichaam en onze gewaarwordingen gebeurt, omdat we er vaak aan voorbijleven. Meestal vraagt het rust, verstilling en gerichte meditatieve oefeningen voordat we ons opmerkzaam leven zo eigen hebben gemaakt dat we ook tijdens onze dagelijkse bezigheden als vanzelf die ontvankelijkheid hebben. Het is een vorm van aandachtig leven waarbij we op een ontspannen manier steeds zijn afgestemd op Gods vertrouwelijke omgang en zijn zachte, stille stem. Denk aan Psalm 19:4: ‘Toch wordt er niets gezegd, geen woord gehoord, het is een spraak zonder klank.’ De vraag is meestal niet of God spreekt, maar of wij het opmerken. Herkennen we het als Gods stem? Ontvangen we het? Mag inderdaad ons hele wezen meedoen in die nauwe verbondenheid met God?

 Geestelijke oefeningen

Opmerkzaam leven valt niet mee. Gelukkig kunnen we putten uit diepe bronnen in de christelijke spirituele tradities die elk hun eigen geestelijke oefeningen hebben ontwikkeld. Zij kunnen helpen om te groeien in opmerkzaamheid en ontvankelijkheid. We spreken allemaal meerdere spirituele ‘talen’, maar we hebben meestal één ‘moedertaal’: de een is visueel ingesteld en denkt in beelden, de ander is auditief ingesteld en leert het beste door te horen, terwijl een ander praktisch is georiënteerd en het beste leert door te doen, weer een ander steekt verstandelijk in elkaar en wordt aangesproken door begrippen en logica, een volgende is een gevoelsmens en goed in verbinding met de affecten (gevoelens, emoties, stemmingen). Het mooie is dat we mogen groeien in taligheid en nieuwe talen kunnen leren. We worden daarvan meer mens. Maar in onze omgang met God mogen we ondertussen ook vrijmoedig terugvallen op onze moedertaal en oefeningen vinden die daarbij passen.

• Lectio Divina

In het boek Proeven en watertanden noem ik vijf geestelijke oefeningen die ons helpen om te groeien in opmerkzaamheid. Een geestelijke oefening vanuit de benedictijnse kloostertraditie die inmiddels breed ingang heeft gevonden onder protestanten, is de Lectio Divina (letterlijk: ‘goddelijke lezing’ of geïnspireerde lezing). Je kunt dit een vorm van intuïtief bijbellezen noemen waarbij we onze geest openen voor Gods Geest. In plaats van verstandelijk en analytisch met een tekst bezig te zijn, zoals bij bijbelstudie, worden we intuïtief ontvankelijk en opmerkzaam voor datgene waarop de Geest onze aandacht wil vestigen.

Dit spirituele lees- en luisterproces kent vier stappen of dimensies:

• lectio (aandachtige lezing – wat springt eruit, welke woorden lichten op?)
• meditatio (overdenking – waarom springen nu net die woorden eruit, wat doet het met me, zou God hierin spreken?)
• oratio (bidden – reageren op wat God in me doet, erover in gesprek gaan met God)
• contemplatio (aanschouwen – rusten in Gods liefdevolle aanwezigheid, voorbij woorden en gedachten).

Diezelfde houding van ontvankelijkheid en opmerkzaamheid kunnen we ook in andere geestelijke oefeningen toepassen, waarbij andere zintuigen en vermogens worden geactiveerd en aangesproken.

• Visio Divina

We kunnen bijvoorbeeld een visuele voorstelling – schilderij, foto of kunstwerk – ‘lezen’. Je kijkt met aandacht, je laat het beeld binnenkomen en tot je spreken. Daarbij geef je gericht ruimte aan de vier stappen (lectio, meditatio, oratio en contemplatio). Dit kun je Visio Divina noemen, een geïnspireerd zien. Die term is recent (we komen het bijvoorbeeld tegen in de spiritualiteit van de dominicanen), maar de geestelijke oefening zelf gaat net zo ver terug als de Lectio Divina, namelijk tot in de zesde eeuw. Denk aan de oosters-orthodoxe spiritualiteit, waar iconen een belangrijke rol vervullen en visuele meditatie en contemplatie helpt om gesterkt te worden in de gemeenschap met God.

• Lectio Vitae

Op dezelfde manier kunnen we ook door de natuur lopen waarbij je aandacht hebt voor het gras, de veldbloemen, een gebroken takje, de dauwdruppels of een ijverig insect (denk aan Jezus die aandacht heeft voor het gras, de bloemen, de vogels en het graan en opmerkt hoe God hierin spreekt: Matteüs 6:26-34; Matteüs 13:24-31). Wat trekt onze aandacht, waarom zou dat zijn en zou God hierdoor spreken? Je kunt dit een Lectio Vitae noemen, het geïnspireerd ‘lezen’ van het leven om je heen. Deze oefening kan een ecologische spiritualiteit voeden die in onze tijd sterk kan resoneren. Maar ze heeft oude wortels die teruggaan op de heilige Franciscus van Assisi (1182-1226), maar veel verder nog, op de Keltisch-christelijke spiritualiteit van de zesde eeuw. Bij een andere variant van de Lectio Vitae richt je je aandacht niet op de natuur, maar op je eigen dagelijkse leven: hoe is God hierin aanwezig? Welke bewegingen van de heilige Geest zijn te onderscheiden? Dit kennen we uit de ignatiaanse spiritualiteit en de geestelijke oefeningen van Ignatius van Loyola (1491-1556). Een derde variant van de Lectio Vitae is het leren kijken met geestelijke ogen terwijl je door de wijk of het dorp wandelt. Denk aan Paulus die door Athene loopt (Handelingen 17:16-33). Je loopt dan biddend en vraagt: ‘Heer, hoe ziet U deze omgeving? Wat wilt U mij hier laten zien?’. Ook hier kun je de vier stappen van lectio, meditatio, oratio en contemplatio toepassen.

• Cogitatio Divina

Wie graag denkt en reflecteert, hoeft dit niet uit te schakelen. Immers, als Gods Geest wil spreken tot onze geest, omvat dit ook onze cognitie. Ons denken kan een soort tunnelvisie zijn: een gesloten systeem dat een geijkte richting volgt. We kunnen dit bewust openen voor de Geest door intuïtief en ontvankelijk onze gedachten te laten gaan en opmerkzaam te zijn voor ingevingen van de Geest (1 Korintiërs 2:16). Ook hier kunnen we de vier stappen volgen, waarbij we plek mogen geven aan ons eigen redeneren, maar hieraan ook voorbij mogen gaan. De Geest onderwijst ons geregeld buiten menselijke wijsheid om door direct tot onze geest te spreken, legt Paulus uit (1 Korintiërs 2:9-13). Je kunt dit Cogitatio Divina  noemen: geïnspireerde gedachten. Deze geestelijke oefening kennen we onder meer uit de spirituele tradities van de Jezuïeten en Dominicanen.

• Affectatio Divina

Als laatste noem ik de Affectatio Divina, de stille stem van Gods Geest in je gevoelens, je emoties en gewaarwordingen (affecties). Bespeur je gevoelens van vreugde of van verdriet? Van verlangen of verontwaardiging? Voel je dit in je lichaam? Hoe is God hierin aanwezig? De vier stappen kunnen helpen onderscheiden, van aandachtig opmerken, het ‘lezen’ van je gevoelens en lichamelijke gewaarwordingen (lectio), het overdenken en bevragen (meditatio), het reageren op God (oratio) en het rusten in Gods aanwezigheid met je hele lijf en gevoelsleven (contemplatio). Verschillende pastors zullen dit herkennen vanuit de pastorale praktijk. Het kan zijn dat je intuïtief iets aanvoelt – dan is het goed om je bewust te zijn dat Gods Geest hierin werkzaam kan zijn. Het kan ook dat je gevoelens ervaart van diepe bewogenheid, vreugde, verdriet, rouw of boosheid die niet van jezelf zijn. Er wordt iets in je aangeraakt, er komt iets vrij, energie gaat stromen. God kan ons daarmee iets laten zien van zijn eigen hart of van het hart van degene met wie je in gesprek bent. God spreekt ook door onze zintuigen (zien, horen, ruiken, proeven, voelen). Sommige pastors ervaren dat ze fysieke pijn van anderen kunnen voelen: ze weten bijvoorbeeld dat degene met wie ze praten iets met haar heup heeft, omdat ze zelf pijn voelen in hun heup (misschien is dit een diepe doorleving van Galaten 6:2 en Hebreeën 10:33-34). Er kan ook een fysieke ervaring van kracht of energie zijn, zowel in de pastors als in de pastorant: een tinteling, iets als elektriciteit of een trilling met hoge frequentie, een gloed of een vloeiende warmte die duidt op de werkzaamheid van Gods Geest.

Opmerkzaam leven

Deze en andere geestelijke oefeningen kunnen helpen om onze spirituele zintuigen te herontdekken en ontwikkelen. Ze kunnen op allerlei manieren vorm krijgen, in kunstzinnige creativiteit (tijdens schilderen, tekenen of musiceren) en ambachtelijkheid (houtsnijden, dingen maken met je handen), door in de natuur te zijn met een stiltewandeling of juist met stevig hiken of werken op de akker of in de moestuin, door journaling, meditatie en ademhalingsoefeningen of door het bidden van de getijden. Langzamerhand komen we meer in verbinding met onszelf (ons lichaam, onze gedachten en onze emoties), met anderen en de schepping waarvan we deel uitmaken om in alles opmerkzaam te zijn voor Gods aanwezigheid en werkzaamheid.

Ter Informatie gebruikte literatuur:

• Westerbeek R., Proeven en watertanden. Aanzetten tot charismatische vernieuwing, Utrecht (KokBoekencentrum) 2025.
• Willard D., Hearing God. Developing a Conversational relationship with God, Downers Grove (IVP Books) 2012).

De Lectio Divina gaat terug op de heilige Benedictus (480-547), de vier stappen (lectio, meditatio, oratio en contemplatio) werden in de twaalfde eeuw toegevoegd vanuit de Orde van de Kartuizers.