Hoe zit het ook alweer met het Joodse volk?

Israël verdeelt. Dat is altijd al zo geweest. Minstens zo gevoelig is de vraag hoe je als christen aankijkt tegen het Joodse volk. Ook daarover lopen de meningen onder christenen fors uiteen, zozeer zelfs dat velen door de bomen het bos niet meer zien of zich er, door alle meningsverschillen, niet meer druk over maken. Een overzicht van de meest voorkomende opvattingen.

Een themanummer over Israël, specifieker het Joodse volk: is dit onderwerp niet wat uitgekauwd?
Nee. Als het in een christelijke krant of magazine hierover gaat, kan het zomaar gebeuren dat de ingezonden brieven binnenstromen. Blijkbaar lukt het christenen nog altijd niet om tot een eendrachtige visie op deze thema’s te komen. Toch verschuift er nu en dan wel wat.

Wat dan?
Meest opmerkelijk is de groeiende groep christenen die – vaak geïnspireerd door een bezoek aan het heilige land – vindt dat Nederlandse gelovigen sowieso meer aandacht moeten geven aan Israël, aan het Joodse volk en/of aan traditionele Joodse feesten.

Hoe komt het dat er zo veel verschillende visies zijn?
Omdat de vragen die spelen gewoon lastig zijn. Bijvoorbeeld: is het Israël waar de Bijbel over spreekt hetzelfde als nu de staat Israël? En betekent betrokkenheid op het Joodse volk ook dat je de staat Israël steunt?

Wat is onder christenen de meest gangbare visie als het gaat om liefde voor en betrokkenheid bij het Joodse volk?
Eigenlijk zijn er twee visies, die in discussies vaak haaks op elkaar staan. De eerste visie stelt: Israël is Gods oogappel, zijn uitverkoren volk, zoals het Oude Testament beschrijft. Daarmee vormt Israël de spil in Gods plan met de wereld: langzamerhand zie je de oudtestamentische profetieën over Israël in vervulling gaan. Christenen wereldwijd moeten het Joodse volk door dik en dun steunen, los van hoe Israël zich als staat gedraagt.

Welke profetieën noemt men dan zoal?
Neem alleen al het jaar 1948, toen de staat Israël gesticht werd. In de ogen van de aanhangers van deze eerste visie is dit de ultieme vervulling van Gods beloften voor zijn volk.

In welke kringen vind je deze visie vooral?
In z’n puurste vorm vooral bij Christenen voor Israël.

Wat is de tweede meest gangbare visie?
Die stelt dat door de komst van Jezus Christus het volk Israël niet langer verheven is boven andere volken. In Jezus heeft God alle profetieën over Israël vervuld. Door zijn komst is het Joodse volk in principe een volk als alle volken, zij het dat het uit historisch oogpunt altijd een bijzondere plaats in het hart van de kerk heeft.

En dus?
Dus zijn er geen bijzondere beloften voor Israël meer: God heeft die in Christus vervuld. Het Joodse volk en de staat Israël hebben niet méér recht op aandacht of steun dan welk ander volk, al dient de christelijke kerk het Joodse volk in ere te houden, omdat het heil uit de Joden is.

Is dit wat ‘de vervangingstheologie’ genoemd wordt?
Dat zou je zo kunnen zeggen: in deze visie heeft de kerk als het ware de plaats van Israël in de heilsgeschiedenis overgenomen.

En waar is deze visie te vinden?
Uit een onderzoek van de Nederlands-gereformeerde predikant Jan Mudde blijkt dat een beperkt, kleiner deel van de NGK-predikanten deze visie steunt. Binnen de GKv is deze opvatting krachtiger aanwezig. Je kon haar onder meer horen op een synode enkele jaren geleden. Toen werd erover gesproken om ook binnen de GKv, net als bijvoorbeeld binnen de CGK, te komen tot een apart deputaatschap voor Israël. Dat voorstel werd afgewezen.

Is dit het wat de GKv betreft?
Nee, binnen die kerken is alweer een aantal jaren geleden een nieuwe visie ontwikkeld, een soort alternatief voor de vervangingstheologie. Die staat op naam van Rob van Houwelingen, hoogleraar Nieuwe Testament in Kampen. Van Houwelingen noemt dit het vervullingsmodel: er is één weg tot God, namelijk Jezus Christus. Van Joden wordt gevraagd ‘hun Godsvertrouwen te stellen op messias Jezus’; van alle niet-Joden wordt gevraagd zich te richten tot de God van Israël, die zijn Zoon gaf om de wereld te redden. Nadrukkelijk zegt Van Houwelingen dat zijn ‘hart uitgaat naar het Joodse volk: geliefden vanwege de vaderen’.

Heeft deze visie veel aanhang binnen de GKv of elders?
Niet een grootse aanhang. De visie is wel zichtbaar binnen Yachad, de organisatie die het aparte deputaatschap bepleitte en die nauwe banden heeft met messiasbelijdende gemeenten in Israël.

Er zijn dus twee hoofdsmaken als het gaat om de liefde voor en de betrokkenheid van christenen bij het Joodse volk, plus dat alternatief van zojuist?
Er is een derde hoofdvisie. Die trekt minder aandacht, misschien omdat sommigen die gedachte als vlees noch vis kwalificeren. Deze visie stelt dat God trouw blijft aan zijn uitverkoren volk. Daarom moeten christenen onopgeefbaar verbonden blijven met Israël en de ontwikkelingen rond het Joodse volk vol verwachting blijven volgen. Ondanks deze verbondenheid kun je, volgens deze visie, niet met de oudtestamentische profetieën in de hand concreet de nabije toekomst van Israël voorspellen. Bovendien mogen christenen gerust kritiek uiten op de politiek van de staat Israël.

Hoe populair is deze visie binnen de GKv en de NGK?
In 2012 leefde deze visie onder gemeentepredikanten binnen de NGK het breedst, zo bleek uit een enquête. En ze leeft zeker ook binnen de GKv, maar nog veel sterker binnen de CGK en de Gereformeerde Bond, en bij het Centrum voor Israëlstudies.

In gesprekken over Israël en het Joodse volk hoor je regelmatig de term ‘tweewegenleer’. Wat wordt daarmee bedoeld?
Voor de meeste christenen is Jezus’ dood en opstanding dé weg naar verlossing. De tweewegenleer stelt dat de Joodse weg, gehoorzaamheid aan de Thora, daarnaast óók een verlossingsweg is.

Zullen deze drie of vier Israëlvisies christenen blijven verdelen?
Daar lijkt het wel op. Er zijn nog niet veel tekenen die op toenadering wijzen, ondanks het nadrukkelijke pleidooi, in 2013 al, van Lion Erwteman, voorganger van een messiasbelijdende gemeente in Amsterdam. Op een congres riep hij op tot een respectvolle eenheid tussen al die visies, ‘omdat het getuigenis dat van kerkelijke verdeeldheid uitgaat vernietigend is voor jullie, en misleidend voor iedereen, Joden en niet-joden’.