Boekbespreking
1990-11-09
J. Bouma, Kampen - Jaargang 34
- nummer 23
De Nederl. Kerken en de Joden
Ds. J.M. Snoek, De Nederlandse Kerken en de Joden. 1940-1945.Kok, Kampen. f 27,50.
In dit boek wordt de houding van de kerken besproken tegenover de door de bezetter uitgevaardigde maatregels tegen de joden. M.n. de houding van de Gereformeerde Kerken. Het gaat daarbij niet om de houding van kerkleden, maar om het publieke optreden van de kerken naar buiten toe. En dan blijkt, dat de kerken over het algemeen zeer terughoudend gereageerd hebben. In publieke protesten en herderlijke brieven werd niet altijd even duidelijk en krachtig gesproken.
Juist de Gereformeerde Kerken zijn hierin aanvankelijk zwak gebleken.
Dat lag enerzijds aan de kerkelijke struktuur, alleen de synode kon spreken namens de kerk en dit spreken kon niet altijd ad hoc plaatsvinden, anderzijds waren de kerkelijke leiders (de hoogleraren m.n.) verdeeld in hun houding t.o.v.de duitse bezetter. In het bijzonder H.H. Kuyper was hierin erg zwak.
De Hervormde Kerk was in haar spreken niet zoveel duidelijker, maar wel circuleerden er binnen de Hervormde Kerk brochures, waarin de maatregels tegen de joden scherp werden veroordeeld. Geschreven door Miskotte, Kroon, Koopmans, van Randwijk.
Het is de R.K. Kerk, die vanaf het moment, waarop men meedeed binnen het Convent van Kerken (het latere Interkerkelijk Overleg), het meest konsekwent is gebleken. De bisschoppen o.l.v. kardinaal De Jong, bleken duidelijker in hun afwijzing van maatregels tegen de joden dan de protestantse kerkelijke leiders.
Wel dient gezegd te worden, dat de personen, die de kerken vertegenwoordigden in het Convent van Kerken, over het algemeen goed te noemen waren.
In deel 11 van het boek wordt de hulp (van m.n. christelijke verzetsgroepen) aan joden besproken en de ervaring van joodse onderduikers.
Het blijkt, dat relatief een klein deel van de gereformeerden joden hebben geholpen, waarbij moet worden opgemerkt, dat zij dit uit zuivere motieven hebben gedaan. Het verwijt, dat men joodse zieltjes wilde winnen, geldt maar in enkele gevallen.
De konklusie van de schrijver is, dat het kerkelijk verzet niet moet worden opgehemeld, maar ook niet verachtelijk terzijde moet worden geschoven.
Hij neemt in zijn slotzin het oordeel over van dr. L. de Jong "Kerk was zij in een onderdrukt land en aan die druk kon zij zich niet tenvolle ontworstelen. Maar dat maakt het feit niet ongedaan dat zij, met overwinning van de menselijke angst, de leer en de praktijken van de bezetter veelvuldig en duidelijk publiekelijk verworpen en bestreden heeft."
Het boek is, dankzij persoonlijke indrukken van de schrijver zelf, een goed leesbaar boek geworden.
------------------------------------------------------
M. de Jonge, Voorburg
De breuk in de Gereformeerde Oecumenische Synode
In een brochure van ruim zeventig bladzijden geeft dr. W.H. Velema (Apeldoorn) inzicht in de argumenten en ontwikkelingen, die in 1988 tot deze breuk leidden.
De GOS (Gereformeerde oecumenische synode) is een organisatie, die eens per 4 jaar een (internationale) bijeenkomst samenroept van afgevaardigden van alle kerken over de wereld, die de gereformeerde belijdenis als grondslag aanvaarden en zich bij haar aanmelden als lid. De laatstgehouden bijeenkomst ('synode'?) was in 1988 te Harare (Afrika).
Daar werd de eenheid verbroken door het uittreden van een 4-tal kerken, t.w. de Christelijke Gereformeerde kerken, de Gereformeerde kerk van Zuid-Afrika (Dopperkerk), de Gereformeerde kerk in Nieuw-Zeeland en de Orthodox Presbyterian Church in North America
Waarom die breuk? In vorige bijeenkomsten' (1980, 1984) had de GOS de politiek van apartheid veroordeeld en de kerken in Zuid-Afrika opgeroepen het overheidsbeleid te veroordelen en te pogen tot veranderingen te komen. Dat was één. En een tweede was dat zorgen kenbaar werden gemaakt over theologische ontwikkelingen in de Gereformeerde kerken in Nederland (Schriftgezag, beleid t.a.v. homosexuele leden).
In de Nederlandse pers is uitvoerig verslag gedaan van die bijeenkomst in Harare. Maar nu ligt een gedocumenteerd stuk op tafel, dat bovendien op de achtergronden ingaat.
Geïnteresseerde kerkleden kunnen zich nu in de problematiek verdiepen.
Als Nederlands Gereformeerde kerken zijn we slechts zijdelings er bij betrokken, omdat we tot nu toe geen lidmaatschap van de GOS hadden aangevraagd. De ervaringen van onze Chr. Gereformeerde broeders nopen ook niet om dat te doen. Missen we iets als we niet in het GOSgezelschap verSChijnen?
De brochure is uitgegeven door Buijten & Schipperheijn te Amsterdam en kost f 9,90.