Een zeer goed, zeer vol, zeer nuttig boek (2)
1992-12-04
Eenvoudig- Jaargang 36
- nummer 25
Bij alle werkelijke geleerdheid die men in de Beknopte Dogmatiek tegenkomt wordt het boek toch door een duidelijke eenheid gekenmerkt. Er zit een duidelijke lijn in het betoog. Eén lijn. En die lijn wordt niet door andere lijnen gekruist. Wat we bedoelen is eigenlijk al naar voren gekomen. De leer van de kerk in het centrum. Het laatste (en eigenlijk ook het eerste) woord aan de Heilige Schrift. Hulpdiensten van theologen uit verleden en heden. De lezer zal misschien willen opmerken, dat dat toch niet zo bijzonder is en dat hij van gereformeerde hoogleraren niets anders had verwacht.
Maar zo simpel ligt het helaas meestal niet.
Ik denk even aan de 'voorganger' van de Beknopte Dogmatiek, aan het Handboek van Dr. A.G. Honig. Ook Dr. Honig was een onverdacht gereformeerd man. En toch ... als men bijvoorbeeld zijn hoofdstuk over God leest, dan komt men erachter, dat er van eenvoud toch eigenlijk geen sprake is, omdat er twee lijnen zijn, die elkaar in zijn betoog voortdurend kruisen. Naast de duidelijk bijbelse benamingen voor de Here God treft men ook heel vreemde termen aan, die aan de Griekse en de Middeleeuwse Wijsbegeerte zijn ontleend: God als de éne wezenheid, die oorspronkelijk, onafhankelijk, door niets buiten Zichzelf bepaald en dus absoluut is ..... Als je deze wonderlijke omschrijving goed tot je laat doordringen, dan moet je wel tot de conclusie komen, dat wij de Here door onze zonden niet ècht boos kunnen maken, omdat "God door niets buiten Zichzelf bepaald wordt". En dan kom je toch wel in strijd met wat de Bijbel ons leert over de levende God van het Verbond, die beloven en dreigen kan, die zich over zijn volk verheugen maar ookvanwege de zonden - bedroeven kan, die zeer echt en gemeend spreekt over zijn door de zonde opgewekte boosheid. Dr. Honig wil op de wegen van de Bijbel gaan, maar de wijsbegeerte zit hem dwars. Hij is vaak als een David, die in het harnas van Saul niet goed lopen kan! De bijbelse lijn kruist voortdurend die andere lijn, die wijsgerige 'scholastieke' lijn.
Het is goed te mogen constateren, dat de Apeldoornse hoogleraren de eenvoud handhaven, de ene bijbelse lijn.
De Bijbel heeft in hun boek inderdaad het laatste (en het eerste) woord. Zij zijn niet beland in de wijsgerigscholastieke wateren. Een goede zaak. Niet zo vanzelfsprekend als wij geneigd waren te denken.
In dit verband zou ik nog een opmerking willen maken. Er is op gewezen, dat de Beknopte Dogmatiek eigenlijk maar weinig aandacht besteedt aan wijsgerige vóórvragen: over de aard en over de verscheidenheid van ons kennen in het algemeen, over de aard van ons kennen van God de Here in het bijzonder ..... Die voorvragen zijn stellig niet onbelangrijk. Toch moet men schrijvers, die bij de bijbelse eenvoud blijven, het recht toekennen zich over de wijsgerige voorvragen in hun Beknopte (!) Dogmatiek ook uiterst beknopt uit te laten.
Strijdbaar
Eenvoud wil niet zeggen, dat men de moeilijkheden zoveel mogelijk vermijdt. Wie zich houden wil aan de ene bijbelse lijn wordt dagelijks geconfronteerd met sprekers en schrijvers, die op bepaalde punten van die lijn afwijken.
De beide hoogleraren gaan die confrontatie niet uit de weg. Zeker niet. Vooral in de kleine-Iettergedeelten speelt zich heel wat af, zoals we al zagen. Dat is een goede en nodige zaak. Moderne theologen kunnen ons, direkt door hun eigen geschriften of indirekt door het spreken en schrijven van hun 'discipelen', op een vaak fascinerende manier benaderen. We kunnen dan een goede bewapening best gebruiken! Die is natuurlijk vooral voor de studenten een heel nodige zaak. Ook op dit punt is de Beknopte Dogmatiek bij de tijd. De degens worden gekruist met Barth en Bultmann, met Berkhof, Kuitert en Wiersinga .... Maar laat ik ophouden. Het 'Register van Personen' achter in het boek is zeer indrukwekkend. Vele medestanders maar ook vele tegenstanders uit àlle tijden! Het valt op, dat de bestrijding van tegenstanders op een zakelijke, waardige, integere manier plaatsvindt. Bij alle beslistheid in de afwijzing ontdekt men toch niets van wat men wel de 'rabies theologorum', de razernij der theologen, heeft genoemd. Men ging dan zo tegen de tegenstander te keer, dat deze bebloed en zonder kleer en zonder eer op het slagveld achterbleef. Zo doen de schrijvers van de Beknopte Dogmatiek het niet! Hun bestrijding is beslist maar waardig.
Geen blijk van zwakheid maar van kracht. Wie de zaak waar het om gaat goed kent heeft geen aparte set vernietigingswapens nodig!
Voorzichtig
Daarmee zijn we dan tegelijk beland bij een eigenschap, die voor de Beknopte Dogmatiek kenmerkend is. De bezonnenheid, die in de benadering van de tegenstander naar voren komt, zien we eigenlijk overal in het boek.
Een goede voorzichtigheid! De schrijvers behoren niet tot het vlotte maar oppervlakkige knopendoorhakkerige type. Van deze goede voorzichtigheid zou ik een enkel voorbeeld willen geven. Het zal niemand verbazen als ik me daarvoor begeef naar het hoofdstuk over de Leer van het heil. Daar hebben we immers een zaak, die in onze contacten met de Christelijke Gereformeerde Kerken nogal een belangrijke rol speelt (zacht uitgedrukt!).
De Beknopte Dogmatiek spreekt over het onderscheid van uitwendige en inwendige roeping. Aanstonds wordt gewaarschuwd tegen een verkeerd gebruik van dit onderscheid (528). Men kan immers zo gemakkelijk ertoe komen te zeggen, dat een hoorder, die zich niet bekeert, 'alleen maar' uitwendig geroepen is, alsof dat niets betekent, en dat er van een èchte roeping toch eigenlijk pas sprake is bij de uitverkorenen, die - inwendig - in het hart gegrepen worden en tot geloof komen. In de behandeling wordt opgemerkt dat de uitverkiezing de roeping niet beperkt noch ontkracht en dat de roeping ernstig is gemeend (531). Over het genoemde onderscheid zèlf wordt gezegd, dat het niet bedoeld is om de ene roeping tegen de andere af te zetten. ~r is slechts één roeping, waarvan Christus zelf de inhoud is.
Maar die ene roeping heeft tweeërlei uitwerking. En dat wordt door het onderscheid bedoeld (532). Ik heb dat met instemming gelezen. Wij zijn vaak zo ruw-oppervlakkig. Iemand, die de roeping beklemtoont, schuift zo vaak de uitverkiezing maar achter de horizon. Iemand, die de uitverkiezing beklemtoont, holt zo vaak de roeping uit.
De schrijvers wijzen ons een betere weg. Goede voorzichtigheid tegenover het vlotte en oppervlakkige doorhakken-van-knopen, dat hier en elders tot zo grote schade leiden kan. Natuurlijk zijn er meer, veel meer voorbeelden van goede voorzichtigheid te geven. Maar ons verhaal mag niet te lang worden.
Voorzien van goede 'accessoires'
Het boek van de Apeldoornse hoogleraren is voorzien van goede bijkomende behulpsels.
Naast het al genoemde uitvoerige 'Register van Personen' is achter in het boek ook een uitvoerig 'Register van onderwerpen' te vinden. Een heel goede zaak. Het zal niet zo vaak voorkomen, dat iemand dit boek echt van kaft tot kaft doorleest (ik denk nu maar niet aan de studenten, die daartoe wel eens verplicht zouden kunnen worden).
Het ligt veel meer voor de hand dat dit boek als naslagwerk wordt gebruikt. Men komt iemand of iets tegen en wil daar meer van weten. Dan bewijst het register zijn waarde. Ook een Tekstregister is present en heeft zijn waarde!
Erg fijn vond ik het dat er nu eens geen (eindeloze) literatuurlijst aan het slot van het boek is opgenomen, maar wel een uitvoerige lijst aan het slot van elk hoofdstuk. Een fijne selectie naar onderwerp. Erg waardevol. Het overkomt mij erg vaak, dat ik me afvraag wat er over een bepaald onderwerp zo al is verschenen. Dat hebben de beide hoogleraren fijn voor ons uitgezocht, terwijl wij met andere dingen bezig waren. De uitgeversmaatschappij J.H. Kok te Kampen heeft er - naar gewoonteeen prachtig boek van gemaakt. De prijs van bijna honderd gulden lijkt me voor een boek van deze inhoud en van dit formaat zeker niet te hoog.
Het zal wel duidelijk zijn, dat we dit boek van harte een goede ingang en opgang toewensen!