Het Rookoffer (2)
1988-03-04
Ex Libris- Jaargang 32
- nummer 9
Er is niet zo erg veel waarvan een mens kan zeggen: "Dat heb ik helemaal zelfbedacht!"
Dat geldt ook voor de punten die ik hieronder bij de beoordeling gebruik.
Alleen heb ik de term 'leesbaarheid' ingevoerd, omdat diegemakkelijk te begrijpen is.
De realiteit
Klopt dit boek met de werkelijkheid?
Kan ik mij voorstellen dat het op een middelbare school werkelijk zo toegaat als hier beschreven wordt? Mijn antwoord is: nee. Er is te veel met grote lijnen gewerkt; tussen al die mensen op school moeten er toch wel een paar zitten die werkelijk een hart voor hun medemens hebben! En trouwens, het ontslag van een lerares gaat niet zo gemakkelijk als hier voorgesteld wordt. Daar zitten nogal wat haken en ogen aan.
Kan ik mij indenken dat men zo'n lerares op school niet wil handhaven? Ja, volkomen. Maar dan moet een rector niet aankomen met (zie blz. 15/16): "Niet omdat wij het gebeurde niet voor een keer door de vingers zouden kunnen zien. Tenslotte zijn wij allemaal mensen van vlees en bloed. "Juist op een christelijke school (een rooms-katholieke in dit geval) zou de vraag naar schuldbesef en daarmee de mogelijkheid van vergeving aan de orde moeten komen. Van christelijke invloed is aan deze school niets te merken en dat is heel ongeloofwaardig. Te midden van al die mensen zou er toch wel één moeten zijn die niet aan de steniging wil meedoen, één die zich over de gevallene wil ontfermen?
Is het realistisch dat een lerares zó de kerstavond met een leerling doorbrengt die bijna haar zoon had kunnen zijn?
Dat ze gaan dobbelen en dat de verliezer telkens een kledingstuk uit moet trekken? Een vrouw die daarmee begint, wéét toch wat ze doet? Dat is toch vragen om moeilijkheden? Dat is toch niet normaal meer? En ook: lag dit nu in het verlengde van een bepaalde ontwikkeling?
Ik weet wel dat een mens in problemen tot dingen kan komen die niet vallen onder wat anderen 'normaal; noemen, maar in dit boek zijn die problemen toch te weinig beschreven om het gedrag van Barbara te verklaren en de situatie geloofwaardig te maken.
Samenvattend: er gaat van het verhaal weinig overtuigingskracht op mij uit.
De leesbaarheid
Is het boek spannend, leuk, aangrijpend, interessant, saai, langdradig?
Ook zulke vragen kan men stellen en het antwoord zal dan erg persoonlijk zijn. Toch is een zekere objectiviteit wel mogelijk. De manier van vertellen, van het einde naar het begin, doet onnatuurlijk aan; het verhaal is soms moeilijk te volgen. Als je het boek uit hebt, moet je eigenlijk opnieuw beginnen en dan kost het nóg moeite de gang van zaken op een rijtje te zetten. Van 'spanning' kunnen we mijns inziens nauwelijks spreken.
Hiermee pleit ik niet voor 'gemakkelijke' literatuur en ook zeg ik niet dat een goed boek niet bij de afloop van de geschiedenis kan beginnen. Daarvoor ben ik te zeer gesteld op b.v. De Nacht der Girondijnen van J. Presser. Dat was ook een boekenweekgeschenk en daarin was het tijdsverloop ook niet eenvoudig. Maar wat een verschil! Dat boek kunje tien keer lezen en dan benje er nog niet op uitgekeken. De leesbaarheid daarvan wordt ook gunstig beïnvloed door de overtuigingskracht die ervan uitgaat en die in Het Rookoffer veel te weinig aanwezig is.
De structuur
De volgorde waarin een geschiedenis wordt verteld, is een wezenlijk onderdeel van de structuur, maar daar ga ik nu niet verder op in. Een ander element is de karaktertekening. En die is te oppervlakkig; we kunnen ons nauwelijks in de personen inleven. Het taalgebruik past bij de inhoud, Tessa de 1.00 schrijft goed Nederlands, gebruikt bijvoorbeeld de juiste bijvoegelijke naamwoorden om kort een persoon, situatie of gebeurtenis te schetsen. De ruimte, het schoolgebouw of Barbara's kamer, wordt niet beschreven. Er zijn weinig parallellen of contrasten. Er is iets afstandelijks, objectiefs, in het geheel. Wel is er duidelijke parallel tussen de geschiedenis van Chéri en Lea aan de ene kant en de relatie tussen Barbara en de jongen aan de andere kant. En dàt ligt er naar mijn smaak nou net weer wat te dik op.
Alles maken we mee via de beleving door Barbara. Ik vind dat de schrijfster ons zo op knappe manier confronteert met een gedrag dat toch al gauw onze afkeuring zal krijgen. Wij zien een kant van de zaak, een beleving waarmee we zelden kennis maken. Er ontstaat een zekere spanning tussen het afstandelijke dat in het boek aanwezig is en het subjectieve dat door deze benadering wordt opgewekt.
De originaliteit
Brengt dit boek iets nieuws? Geeft het ons een schok? Verdiept het ons inzicht?
Is de aanpak gedurfd en toch geslaagd?
Wordt er terecht een taboe verbroken?
Allemaal vragen waarop ik niet zo maar ja kan zeggen. Er zijn twee dingen die typisch 'eigen' zijn voor dit boek: de tijdsvolgorde waarin verteld wordt (en dat is geen succes geworden) en het 'perspektief dat bij Barbara ligt.
Dat laatste is natuurlijk ook niet nieuw maar gecombineerd met wat ik genoemd heb "het schetsmatige" krijgt het boek daardoor wel een eigen karakter.
De ethiek
De moraal van het verhaal! Tessa de 1.00 heeft ons een vrouw beschreven die het tekort van haar huwelijk (een windstilte) wil inhalen en zich in het liefdes avontuur stort. De schrijfster blijft zelf zorgvuldig buiten het verhaal, er is wel een alleswetende verteller maar die komt nauwelijks aan het woord. Het is knap zoals de schrijfster ons de éne vrouw voor ogen zet, ook al missen we de diepgang. Maar tegelijk rijzen daardoor bij mij de bezwaren. Het is toch niet goed te praten wat er tussen lerares en leerling gebeurt? Maar allebei weten ze wel iets te vinden. Barbara ziet haar schuld niet in, zij wordt het slachtoffer van de anderen. De jongen schuift voor een deel de schuld op haar en vindt in zijn jeugd en in zijn carrière (toneelschool) voldoende aanleiding en argument om haar te verlaten. En terwijl zij allebei wéten dat ook hij haar op zal offeren, geven zij zich nóg eens samen over aan hun hartstocht. Inzicht, schuldbesef, het is er niet. Alleen een noodlottige afloop maar die is het gevolg van verkeerde omstandigheden. Barbara schaamt zich wel, maar alleen omdat ze zo naïef is geweest: "Het pad van deze droomleerling, dat door een gelukkig toeval korte tijd het hare gekruist had, voerde omhoog, terwijl háár pad naar de diepte leidde" (blz. 23) Op grond van deze gebrekkige moraal, om niet te zeggen dit tekórt aan moraal, wijs ik dit boek af. Leest u nu ook nog eens blz. 85: zij hebben voor het eerst sexuele gemeenschap en dan: "Buiten begon het gebeier van de klokken weer, er klonken stemmen op straat, en in een flits schoot het door haar heen dat dit een oproep was tot het bijwonen van de nachtmis, het feest van de maagd die onbevlekt ontving." Dit grenst aan blasfemie! En het is nog goedkoop ook!
Ter afsluiting
Het boekje heeft beslist kwaliteiten, maar er zijn zó veel bezwaren aan te voeren dat het geheel toch geen geslaagd werk genoemd kan worden. En wat te denken van de titel? De bijbel kent wel het reukoffer, maar géén rookoffer. Mijn Van Dale vermeldt het woord ook niet. Wel is in dit boekje het verband tussen roken en offer duidelijk: Barbara wordt opgeofferd en de oorzaak is het roken door de jongen, maar toch is de titel wat gezocht.
Het voornaamste bezwaar zit evenwel in de moraal die uit dit boekje naar voren komt, en een werk dat ethisch gezien aanvechtbaar is, verliest daarmee ook literair gezien aan kwaliteit. Ik kan mij goed indenken dat christelijke boekhandelaren zoiets niet graag als geschenk aan hun klanten willen geven.
En nu ben ik benieuwd of ik reacties van Opbouw-lezers krijg!