Bekering of hersenspoeling?
1989-09-01
Jaren geleden verscheen een boekje van de hand van de bekende engelse arts en predikant Dr. Martyn LLoyd-Jones over bekeringen (1). Moeten we bij bekeringen niet gewoon spreken van veranderingen bij mensen die psychologisch verklaard kunnen worden?- Jaargang 33
- nummer 18
Hersenspoeling
Het boekje van Lloyd-Jones was een verweerschrift tegen de opvattingen van een psychiater: Dr. William Sargant.
Op grond van eigen werk en onderzoek poneerde hij de stelling dat die in ernstige emotionele problemen verkeren bijzonder gevoelig zijn voor beïnvloeding. De methode van de hersenspoeling gaat in feite van dit principe uit: eerst wordt de mens gebroken, daarna ontstaat er ruimte voor een nieuw denksysteem.
In wezen zijn evangelisatiecampagnes en de daarop volgende bekering - aldus Sargant - op dezelfde leest geschoeid. Mensen raken door bepaalde omstandigheden de kluts kwijt, ze krijgen last van schuldgevoelens, worden erg angstig en zoeken vervolgens naar nieuw houvast.
Dat houvast is dan bv. het christendom.
Petrus en Paulus
Sargant illustreert zijn visie met bijbelse geschiedenissen. Zo noemt hij als voorbeeld de gebeurtenissen op die eerste Pinksterdag in Jeruzalem (Handelingen 2). Na de uitstorting van de Heilige Geest houdt Petrus een rede (in de visie van Sargant een donderspeech) waarbij hij 'handig gebruikt maakt' van het feit dat de mensen al van slag waren door de tongen van vuur. Volgens Sargant brengt Petrus de mensen in een dusdanige toestand van emotionele spanning en gebruikt daarbij zulke handige 'shock tactics' (manieren om mensen te schokken), dat er een soort massa-hysterie ontstaat, waarbij 3000 mensen tot geloof komen. Ook bij Paulus zien we aldus Dr. Sargant een bekering ten gevolge van psychische spanningen.
Saulus was zo in de ban van de vervolging van de christenen dat hij onderweg naar Damascus lichamelijk ineen stortte: hij zag niets meer, Na drie dagen van geestelijke en lichamelijke spanning, verscheen Ananias. Deze verlichtte de lichamelijke symptomen bij Paulus. Tegelijkertijd oefende hij zware emotionele druk uit. Na een periode van 'indoktrinatie' in een groep christenen kwam ook Paulus tot bekering.
Kritiek op Dr. Sargant
Het is geen uitzondering dat mensen die geen christen zijn eigenlijk maar een gedeelte van de bijbelse geschiedenis weergeven. Dat is ook het geval bij Sargant. De Heilige Geest is de grote afwezige. Dat hoeftons overigens niet te verbazen, want de werking van de Geest is niet wetenschappelijk aantoonbaar en dus voor een niet-christen ook niet interessant.
Dr. Martyn Lloyd-Jones betrapt Sargant echter ook nog op enkele onjuistheden in zijn analyse van de geschiedenissen van Petrus en Paulus. Zo merkte Sargant op dat bekeringen meestal tijdens massabijeenkomsten plaatsvinden; op grond van de bijbel en op grond van de hedendaagse praktijk is wel duidelijk dat dat in zijn algemeenheid niet juist is. Ook schrijft Sargant dat het beste middel tegen 'indoktrinatie' een goed denk-systeem is. Als er iemand was met een rotsvast denk-systeem, dan was het Saulus wel. Toch kwam hij tot bekering ...
Angsten en emoties
Toch dwingt Dr. Sargant ons tot nadenken over de manier waarop we het Evangelie uitdragen. Een vrij veel gehanteerde methode is het inspelen op angstgevoelens. Zorgwekkend is het dat een Amerikaanse auteur benadrukt dat de enige manier om tieners op het rechte pad te houden is: het kweken van angst voor alles wat anders is. Psychologisch gezien is dit onzin, maar ernstiger is het dat jongeren op deze manier het juiste zicht op God kwijt kunnen raken. Sommige predikers weten heel gemakkelijk 'een gevoelige snaar' bij mensen te raken.
Vooral in grote groepen kunnen dan snel emotionele veranderingen optreden.
Wanneer de verkondiging louter op de emoties is gericht verschuift het doel naar het 'breken' van de mens (vgl. de hersenspoeling).
Deze visie doet aan Gods werk tekort: alsof alleen die mens behouden kan worden die eerst een diepe emotionele crisis heeft doorgemaakt. Bovendien komt de methode centraal te staan. In een recent in het Nederlands vertaald boek( 2) merkt Lloyd-Jones op dat bekeringen die geworteld zijn in emoties (bv. angst) de mens onvoldoende wapenen tegen' het ongeloof.
Een bekering die niet meer is dan een emotionele ervaring is zwak doordat het verstand en de wil niet geraakt worden. Wanneer de emoties (opnieuw) veranderen, verandert het geloof ook weer.
Technieken
Tegenwoordig maakt men binnen evangelisatiekampagnes ook wel gebruik van gegevens uit het marktonderzoek. Op zichzelf is dit niet verkeerd; we kunnen er zelfs ons voordeel mee doen. Wanneer we echter ons vertrouwen stellen op die technieken zijn we verkeerd bezig.
We denken dan dat wanneer de juiste methode wordt gehanteerd de mens vanzelf verandert. Op dezelfde manier als waarop een wasmiddel aan de man/vrouw gebracht wordt, wordt de bijbelse boodschap overgebracht.
Welke methoden?
Mensen neigen er vaak toe een bepaalde methode heilig te verklaren.
De één zegt dat alleen de gewone kerkdienst goed is, de ander is van mening dat we allerlei moderne methoden toe moeten passen om de mensen te bereiken. Beiden stellen de verkeerde vraag.
We mogen veranderen in onze manier van geloofsoverdracht, Paulus zegt zelf (en het blijkt ook uit de bijbel) dat hij in verschillende omstandigheden op een heel verschillende manier het Evangelie verkondigde.
Onze tijd vraagt om andere vormen van geloofsoverdracht dan vroeger. Wanneer men echter speculeert op het effekt van angsten en emoties of alle inzet richt op het resultaat van bepaalde technieken maakt men gebruik van dezelfde methodes als bij de hersenspoeling.
Als christenen weten we dat het niet om de methoden gaat. Het is de Heilige Geest die het geloof in de harten van de mensen werkt. Wie dat gelooft krijgt ook de ruimte om ieder op zijn eigen wijze - het Evangelie uit te dragen.
Literatuur:
(1) Dr. D. Martyn Lloyd-Jones: Conversions: psychological or spiritual? (N,a,v,: Dr. William Sargant: Battle of the Mind),
(2) Dr. D. Martyn Lloyd-Jones: Oorzaken en genezing van geestelijke depressiviteit; hoofdstuk 4 (De Banier, Utrecht, 1988).