Van wijnglas tot klokkenspel
1988-04-22
U kent wel het verschijnsel van een wijnglas, dat een prachtige toon laat horen wanneer met een vochtige vinger over de rand wordt gestreken? U moet dat maar niet te vaak proberen, want wanneer het glas érg mooi klinkt wil het graag stuk springen.- Jaargang 32
- nummer 16
Van een enkel wijnglas naar een batterij van zuiver gestemde glazen, gedeeltelijk met water gevuld, is maar een stapje.
Liefhebbers kunnen hele wijsjes spelen op een reeks van 10 glazen.
Een volgende stap is een reeks flessen, van diverse grootte en verschillende vulling, die naast elkaar worden opgehangen.
Met een houtje worden Ze aangeslagen en ze geven muzikale kinderen een hele voldoening: die leren spelenderwijs het toonstelsel. Vooral bij gebreke van een klavierinstrument kan zo'n stel flessen, min of meer permanent in de kinderkamer opgesteld, een bron van muzikaal genoegen betekenen.
Een nieuwe schrede is: een rek met koperen buizen die, op verschillende lengten gezaagd, een muziekinstrument leveren. U mag denken aan een klokkenspel, al ligt het daar nog ver vandaan; in het Engels noemt men dit een "set of chimes". Naast dit zeer bruikbare muziekinstrument kent u de xylofoon: een reeks hardhouten staven, die met hamertjes worden aangeslagen.
Voor het zuiver stemmen van deze beide instrumenten is een geoefend oor en veel geduld nodig; want elk onderdeeltje wordt, behalve theoretisch berekend, in de praktijk door zagen, schaven en bijwerken op de juiste toonhoogte gebracht.
Met de geperfectioneerde xylofoon en de professonieel gebouwde chimes zitten we al bij het orkest, in de familie van de slaginstrumenten. Ze vormen daar zeer gewenste elementen en zijn in de moderne muziek onmisbaar. Maar ook wanneer u zelf zo'n instrument bouwt waarbij kleine onvolkomenheden aanvaard worden - brengt u een enorme hoeveelheid muziekplezier in uw huis; zo niet voor uzelf, dan wel voor uw kinderen.
Maar laten we eerlijk zijn: hoeveel vaders schenken hun zoons niet een elektrische trein - maar spelen er zelf mee wanneer de kinderen naar bed zijn?
Voor we verder gaan even een opmerking van principiële aard. Er zijn altijd lezers die menen, dat alleen theologische artikelen en bijbelstudies kunnen dienen tot opbouw van het gerefonneerde leven. Misschien is deze zienswijze wel hoogst onvolledig, zo niet onjuist.
Ons levenshuis bevat immers heel wat meer verdiepingen dan genoemde twee.
Ook bij onze voeding en onze matigheid, ook bij onze lichaamsbeweging en onze rust, ook bij onze pretjes en onze stille uren, ook bij ons werk en onze ontspanning zijn en blijven wij christenen, die in alle dingen Gods eer en het welzijn van de naaste zoeken. Ja toch? Juist dat wij ons christen-zijn in heel ons leven incorporeren, inclusief alle cultuurverschijnselen, behoedt ons voor kloostervroomheid en maakt ons tot complete 'mensen Gods'. Trouwens het woord cultuur (= beschaving, veredeling van ons mens-zijn) heet te zijn afgeleid van cultus (= godsdienst). Einde van dit intermezzo.
Als u een oogje gewaagd hebt aan de illustratie weet u al, waar we vandaag naar toe gaan. Naar een mini-klokkenspel, thuis op te stellen. Het bestaat dus, het is toonbaar en het laat zich horen ook. Als u eenmaal door de rijke klokken klank gegrepen bent, is u eigenlijk al verloren voor een muziekinstrument als dit.
Het houten rek werd door een orgelbouwer gemaakt, naar Onze werktekening.
De klokken werden in de loop van jaren bijeengespaard en zijn van een vaderlandse klokkengieterij afkomstig. Wanneer u de rijen langs loopt merkt u, dat de 2e en 4e rij van onderen uit beurtelings twee en drie klokken bestaan, net als de zwarte toetsen van ons klavier.
De andere beide rijen lopen gewoon door, als de witte toetsen. Zo berekent u, dat dit instrument ruim twee octaven beslaat. Door het wegnemen van de (op de foto zichtbare) houten spieën kan het instrument in enkele minuten worden afgebroken en in een auto geladen. Binnen tien minuten kan het in een kerkgebouw worden opgesteld. Het is gemakkelijk verplaatsbaar, omdat het op zwenkwieltjes is gemonteerd. Herhaaldelijk werd het gebruikt bij bijzondere kerkdiensten, voornamelijk bij het kerstfeest.
Voor oud en jong is het een welkome aanvulling van de samenzang en een ongewoon solo-instrument, dat een kerkgebouw vult.
U weet wellicht dat een toon, bijvoorbeeld van een fluit of viool, nogal ingewikkeld is samengesteld? Wat u hoort is allereerst de laagste of grondtoon; maar tevens klinken diverse zogenaamde boventonen. Samen leveren die het karakter en de volheid van de klank. En ook leveren ze samen een welluidende harmonie, een fraaie sámenklank; die zich bovendien graag met andere stemmen laat mengen, tot vierstemmigheid.
Bij een klok ligt dat wat anders. Een gegoten klok geeft namelijk zo'n overrompelend stel boventonen, dat elke klok een ingewikkelde harmonie betekent, zonder dat naar meerstemmigheid gestreefd behoeft te worden. Integendeel, bij klokken kun je met een eenstemmig of tweestemmig spel al een verzadigde samenklank bereiken. Een klokkenspel of carillon komt zelfs beter tot zijn recht, wanneer de klokken ná elkander klinken: ze blijven lang genoeg doorzingen om elkanders geluid te verrijken.
Als u op straat wel eens stil staat, om naar een carillon te luisteren - of naar zo'n stel van 10-12 klokken aan een gevel, zoals ons land die dikwijls biedtzult u de bevestiging van het voorgaande hebben opgemerkt.
U wist, dat voor de laatste wereldoorlog 90 procent van de klokkenspelen op Nederlandse en Belgische torens hing?
Pas na 1950 zijn er vele klokkenspelen in Amerika en elders geplaatst - maar klokken zijn een typisch Nederlands verschijnsel, van oudsher geweest.
Voor onze vaderen sprak de kerk ook buiten de zondagen de mensheid aan; haar stemmen klonken over stad en land.
Wanneer u zich laat aanmoedigen om zo'n miniklokkenspel bij elkaar te sparen, kunt u een ongedachte hoeveelheid muziek in huis halen. Het instrument is goedkoper dan een tweedehands piano en klinkt veel edeler van toon. Wel moet u het enige ruimte kunnen geven: niet in de huiskamer maar liever op de bovengang. Het geluid zal namelijk uw hele huis vullen. Als u in prettige verhouding tot uw buren leeft (en waarom niet") kan het ook in uw tuin zijn heerlijke werk doen. U speelt er gewoon bekende wijsjes op en de wind draagt ze mee.
Brengt u het instrument op feestdagen naar de kerk, dan kunt u ofwel een gezongen melodie (het laatste couplet") meespelen ofwel de rusten met speelse klanken vullen en zo de regels aan elkaar verbinden. Mits de maat van de samenzang maar bevestigd wordt, zal de gemeente er geïnspireerd bij zingen.
En u valt een gedachte te binnen. Dat in het Oude Testament ook de Levieten bij de tempelzang werkten met belletjes, allerlei soorten van slagwerk en smaakvolle versieringen. Psalm 150, het slotakkoord van ons psalmboek, roept heel onze muziekcultuur op, om aan de cultus deel te nemen. "Omdat Gods goedertierenheid tot in eeuwigheid is," zegt de Bijbel. Laat dus zang en spel, tambour en fluit nu klinken tot Gods eer, zingt het kleine carillon te Veere vandaag nog, zoals Valerius ons leerde.
En. Wat hebben al deze dingen nu eigenlijk met het koninkrijk Gods te maken?
Antwoord: alles!