Getrouwelick over-geset
2011-02-18
- Jaargang 55
- nummer 4
| Eind vorig jaar verscheen de Herziene Statenvertaling. Vorige maand belichtte Reinoud Oosting deze vertaling aan de hand van het boek Jesaja. Dit keer neemt ds. Koos Veefkind u mee naar Johannes 12 om vandaaruit de eigenheid van de HSV te laten zien. |
'Vriendjes, Grieks is een makkelijke taal – de kleine Griekjes spreken het vloeiend!' Zo begon onze leraar Grieks zijn eerste les.
Hij leerde ons de methode Pantoffel. Dit zijn twee woorden: pan en toffel. Samen: pantoffel! Wat betekent paidotribès? Dit zijn twee woorden: pais en tribo. Wat betekent pais? Kind. Wat betekent tribo? Wrijven. Samen: kindwrijven. Wat is paidotribès? Juist: opvoeder, trainer!
En de methode Pietje Rechtuit. Lees de zin woord voor woord. En vertaal de woorden woord voor woord. Wat staat er precies? Een mooie Nederlandse zin kun je er altijd nog van maken.
Een groot man, deze kleine man! Bedankte voor professoraten in binnen- en buitenland: 'Wat dacht je, ik laat jullie niet in de steek.' Zo leerde hij ons De weg van Hellas.
Tegen mijn catechisanten zei ik wel eens: 'Als je geen Grieks of Hebreeuws kent en je wilt toch weten wat er precies in de Bijbel staat, lees dan de Statenvertaling.' Deze vertaling werkt volgens dit format. Met de kennis van toen heeft men ‘getrouwelick over-geset’.
Voorbeeld
De SV vertaalt de Griekse tekst van Marcus 4:1 woord voor woord (voor de teksten: zie steeds onderaan de pagina). Let ook op het deelwoord: gegaan zijnde.
Natuurlijk moet je in gedachten streepjes zetten tussen de-boot-op-het-meer (NBV). Maar je kúnt deze weergave lezen als een groter wonder dan in Marcus 6:49. Daar wándelt en hier zít Hij op de zee! Om lachers de wind uit de zeilen (!) te nemen, kun je dan ook beter vertalen: dus ging Hij aan boord (embanta, embarkeerde hij) en zat in een boot, op het meer. Zo doet HSV het dan ook: zodat Hij in een schip ging zitten, op zee. Ook met de kennis van nu heeft men ‘getrouwelick over-geset’.
| Mk. 4:1 |
SV |
alsoo dat hy in het schip gegaen zynde neder sat op de zee |
ed. 1716 |
| NBG |
zodat Hij in een schip ging en daarin nederzat op de zee |
1951 | |
| NBV |
daarom ging hij in de boot op het meer zitten. |
2004 | |
| HSV |
zodat Hij in een schip ging zitten, op zee |
2010 |
1. Steekproef
Na de verschijning van de NBV heb ik het Nieuwe Testament nog eens vergeleken met de Griekse tekst. Mijn notities stuurde ik op naar het Nederlands Bijbelgenootschap. Je kunt ze raadplegen op mijn homepage (home.kpn.nl/deveef/).
Na de verschijning van de HSV nam ik een steekproef met het evangelie naar Johannes. In meer dan de helft van mijn vijfhonderd notities bij het vierde evangelie, komt mijn kritiek op de NBV overeen met de tekst van de HSV. En dan gaat het over kleinere en grotere items, verspreid over het hele boek. Alleen al in Johannes 12 zo'n twaalf gevallen.
Bijvoorbeeld vers 48. Het spreekt vanzelf dat NBV en HSV verschillende uitgangspunten en doelstellingen hebben. Het spreekt ook vanzelf dat in een aantal gevallen mijn voorkeur uitgaat naar HSV.
| Joh. 12:48 |
NBV |
Wie mij afwijst en mijn woorden | alles wat ik gezegd heb | zal... over hem oordelen |
| jhv |
wie mij verwerpt | het woord dat ik gezegd heb | dat zal hem oordelen | |
| HSV |
Wie Mij verwerpt | Verwijzing(en) [sluiten] Mark 16:16 het woord dat Ik gesproken heb | dat zal hem veroordelen |
2. Hoofdletters HSV gebruikt hoofdletters bij de persoonlijke voornaamwoorden die naar God verwijzen. Denk aan al de teksten waarin God zelf spreekt (Ik), waarin Hij wordt aangesproken (U), en waarin over Hem wordt gesproken (Hem). Dit getuigt van eerbied, en hier kun je in brede kring begrip voor verwachten.
Maar ik denk niet, dat je dit in de 21e eeuw nog kunt verwachten bij de bezittelijke, aanwijzende, bepalende en betrekkelijke voornaamwoorden voor God (Mijn, Deze, Zelf, Die). In dit opzicht is de nieuwe Statenvertaling koninklijker dan de koning, de oude Statenvertaling!
En welke problemen haal je je op de hals als het om Jezus gaat! Dan denk ik nog niet eens aan het Kindje in de kribbe, maar wel aan: toen zij Het gezien hadden (Lucas 2:12,17).
Vergeet ook niet de naam Jezus en de Naam Jezus (Matteüs 1:25, Lucas 2:21). Evenals Jezus, de Zoon van Jozef..., Adam de zoon van God (Lucas 3:23,38).
Maar we hoeven niet zo ver te zoeken, je vindt het in Johannes 12:29.
Binnen deze vertaling is de hoofdletter bij 'Uw' nog te begrijpen, maar bij Naam niet. Bij 'Hem' dacht ik aanvankelijk aan Jezus, of aan God. Maar het gaat over de náám. En in het Nederlands mag het woord 'naam' dan mannelijk zijn, maar in het Grieks is het echt onzijdig!
| Joh. 12:29 |
NBG |
verheerlijk uw naam | Ik heb hem verheerlijkt | Ik zal hem nogmaals verheerlijken |
| NBV |
Laat zien hoe groot uw naam is | 'Ik heb mijn grootheid getoond | ik zal...weer tonen' | |
| HSV |
verheerlijk Uw Naam | Ik heb Hem verheerlijkt | Ik zal Hem opnieuw verheerlijken |
3. Consequent Het Grieks gebruikt nogal eens een voegwoordje dat wij vertalen met 'dan' of 'nu'. NBG en HSV zijn hier nogal consequent in. Soms past het moderne stopwoordje dus beter. Je kunt het ook vertalen met zo. In Johannes 12:1 bijvoorbeeld: Zo kwam Jezus in Bethanië.
In vers 16 heeft HSV het woordje ingevoegd, hoewel dit daar niet nodig is. In 19 moet het juist nadruk krijgen: De Farizeeën zeiden dan ook.
| Joh.12:1 |
NBG |
Jezus dan kwam zes dagen vóór het Pascha te Bethanië |
| NBV |
Zes dagen voor Pesach ging Jezus naar Bethanië | |
| HSV |
Jezus dan kwam zes dagen voor het Pascha in Bethanië | |
| Joh. 12:16 |
HSV |
Dit nu begrepen Zijn discipelen eerst niet |
| Joh. 12:19 |
HSV |
De Farizeeën zeiden dan [ook] |
4. Woordbetekenis In vers 3 is geen sprake van een maat (kruikje), maar van een gewicht (pond). Het stafrijm van het Grieks (pistikès polutimou) zou je kunnen weergeven met een klinkerrijm in het Nederlands: pure dure nardus.
Vers 4 (die Hem verraden zou) vertaal ik liever met het traditionele: overgeven, uitleveren – het überantworten uit de Matthäus-Passion. Bij vers 6 denk ik aan de vertaling: Judas, die als drager van de geldtas inkomsten wegnam.
Bij de vertaling kun je niet altijd volstaan met de standaardbetekenis uit het woordenboek. Je moet de woorden wegen en proeven. En zo komt na ruim 60 jaar de methode Pantoffel nog van pas. Evenals het format Pietje Rechtuit, in het volgende onderdeel.
| Joh. 12:3 |
NBG |
een pond echte, kostbare nardusmirre |
| NBV |
een kruikje kostbare nardusolie | |
| HSV |
een pond zuivere narduszalf van zeer grote waarde | |
| Joh. 12:6 |
NBG |
als beheerder der kas de inkomsten wegnam |
| NBV |
hij beheerde de kas en stal eruit | |
| HSV |
de beurs beheerde en droeg wat gegeven werd |
5. Zinnen De HSV 'waar Lazarus was, die gestorven was' – verdient geen schoonheidsprijs. Een nieuwe zin zou beter zijn: Daarwoonde Lazarus die gestorven was. Hemhad Jezus uit de doden opgewekt.
Verderop in vers 3 is haar haren (HSV) minder verkeerd dan haar haar (NBV). Vandaag de dag kun je nu eenmaal niet meer aankomen met heur haar!
Van vers 12 kun je beter twee of drie zelfstandige zinnen maken.
En in vers 26 heeft het Grieks twee zinnen die allebei met als beginnen. En die moet je in het Nederlands maar mooi zo laten staan.
| Joh. 12:1 |
NBV |
ging Jezus naar Betanië, naar Lazarus die hij uit de dood had opgewekt |
| HSV |
Jezus dan kwam... in Bethanië, waar Lazarus was, die gestorven was maar die Hij... | |
| Joh. 12:12 |
HSV |
Toen... een grote menigte die..., hoorde dat..., namen zij... en gingen... en riepen |
| Joh. 12:26 |
NBV |
Wie mij dient moet mij volgen:..., en wie mij dient zal zal door de Vader geëerd worden |
| HSV |
Als iemand Mij dient... En als iemand Mij dient... |
6. Passief/Actief Inderdaad, waarom zou je in vers 3 de passieve constructie (werd vervuld met) vervangen door een actieve (trok door)?
En je hoeft geen taalpurist te zijn om in vers 8 'de armen zijn immers altijd bij jullie, maar ik niet' een blunder te noemen. Zo'n vertaling negeert de Griekse tekst en de Nederlandse grammatica. De armen zijn namelijk geen onderwerp maar lijdend voorwerp. Het gaat er niet om wat de armen zijn, maar wat u hebt! Hier heeft de HSV een punt.
| Joh. 12:3 |
NBV |
De geur van de olie trok door het hele huis |
| HSV |
Het huis werd vervuld met de geur van de zalf | |
| Joh. 12:8 |
NBV |
de armen zijn immers altijd bij jullie, maar ik niet |
| HSV |
de armen hebt u altijd bij u, maar Mij hebt u niet altijd |
7. Tijden Vers 4 – 'Toen zei', een verleden tijd. Zo mág je vertalen. Maar, in het Grieks staat een tegenwoordige tijd: zegt Judas. Zo vertaalt Van den Bussche in zijn commentaar op het vierde evangelie een tegenwoordige tijd consequent. Dit maakt het verhaal veel levendiger:
Het huis was vol van de balsemgeur. Dan zegt Judas Iskariotes...: "Waarom die balsem niet verkocht... en aan de armen gegeven?" – En als je goed ruikt wat hier gebeurt, dan voel je hoe lomp het is wat hier gebeurt.
In vers 14 vertaalt en verhaalt Van den Bussche: Jezus nu had een ezeltje gevonden en ging erop zitten. Jezus vond een ezeltje en ging erop zitten!
Verderop nog een mooi voorbeeld: en zij vroegen hem dit: "Heer, wij wensen Jezus te zien". Filippus gaat het aan Adreas zeggen, en Andreas en Filippus gaan het aan Jezus zeggen. Jezus echter gaf hun dit ten antwoord... (21-23).
In vers 25 is de score één tegen één – NBV met verliest het, HSV met zal het behouden.
| Joh. 12:4 |
NBV |
Judas Iskariot, een van de leerlingen... vroeg |
| HSV |
Toen zei een van Zijn discipelen, Judas Iskariot | |
| Joh. 12:14 |
NBV |
Jezus zag een ezel staan en ging erop zitten |
| HSV |
En toen Jezus een jonge ezel gevonden had, ging Hij daarop zitten | |
| Joh. 12:25 |
NBV |
Wie zijn leven liefheeft verliest het, maar... behoudt het |
| HSV |
Wie zijn leven liefheeft, zal het verliezen, en... zal het behouden |
8. Gewoon Het woord Pascha spreekt vandaag niet meer aan. Nog minder doet dit het woord Pesach. Doe maar gewoon, denk ik dan. En vertaal in rond Hollands: Paasfeest of Pasen (1).
Ze bereidden een maaltijd voor Hem. Waarom niet gewoon: ze maakten een maaltijd voor Hem klaar? (2).
Takken van de palmbomen waren natuurlijk gewoon: palmtakken (13).
Filippus, die van Bethsaïda in Galilea afkomstig was, heette gewoon: Filippus uit Bethsaïda in Galilea, of als je dat liever wilt: uit Galilees Bethsaïda, vergelijk Belgisch Hasselt (21).
De tweede naamval 'Zoon des mensen' is niet meer van deze tijd. Vertaal daarom gewoon: mensenzoon,mensenkind (23).
| Joh. 12:1 |
NBV |
Zes dagen voor Pesach ging Jezus naar Betanië |
| HSV |
Jezus dan kwam zes dagen voor het Pascha in Bethanië | |
| Joh. 12:2 |
NBV |
Daar hield men ter ere van hem een maaltijd |
| HSV |
Zij nu bereidden daar een maaltijd voor Hem |
'Vriendjes, Grieks is een makkelijke taal – de kleine Griekjes spreken het vloeiend!' Zo begon onze leraar Grieks zijn eerste les. Hij leerde ons De weg van Hellas. En Het rijk van Rome. En indirect: De Stad van Vrede.
Tegen mijn catechisanten zei ik wel eens: 'Als je geen Grieks of Hebreeuws kent en je wilt toch weten wat er precies in de Bijbel staat, lees dan de Statenvertaling.' Vooral oudere lezers zullen blij zijn met deze Herziene Statenvertaling. Maar ook, en misschien wel juist jongeren kunnen er veel uit leren. Als je wilt weten wat er in de Bijbeltekst staat, is dit boek een must. Met de kennis van nu is de tekst van toen ‘getrouwelick over-geset’.
Drs. Koos Veefkind is emeritus-predikant van NGK Amersfoort.