Ex Libris
1989-10-27
Orde in de chaos?- Jaargang 33
- nummer 22
"Het is zaak dat wij ons nog eenmaal met het verleden bezighouden. Voor de dood - die ons toentertijd na stond als ons eigen vlees en bloed, maar van wie wij sindsdien vervreemd zijn - terugkeert en al onze tijd in beslag neemt. Misschien is er iemand die ons wil voorhouden dat wij er goed aan doen ons - voor het te laat is - juist af te wenden van dat verleden; maar voor hij zich vergaloppeert, bedenkt hij dat van ons moeilijk kan worden verwacht onze gedachten te richten op wat ons aan toekomst rest. Misschien ook is er iemand die ons wil tegenwerpen dat wij ons al een leven lang - te lang met niets anders dan juist het verleden hebben beziggehouden; maar voor hij dat' uitspreekt, bedenkt hij dat dit verleden ons bezighield, ondanks onszelf."
Zo begint het nieuwste boek van Hellema. Sinds hij een keer Joab geschreven heeft, koop ik vol verwachting alles wat van hem ver': schijnt. Nu ligt voor me: Bestekken (Plaatsbepalingen in de tijd). Er staan negen verhalen in dit boek; door allemaal loopt de grote breuklijn van Europa's geschiedenis, de Tweede Wereldoorlog.
"Wat wij willen en moeten", schrijft Hellema, "is het aanbrengen van orde in de chaos, het aanbrengen van een structuur in de tijd, als het samenstellen van een kalender van gebeurtenissen, zoals de joden doen die zich de grote feiten uit hun historie in een jaarlijkse cyclus in herinnering blijven roepen. En de vraag van het kind op de avond voor het Paasfeest, de verbazing van de nieuwe generatie, is de altijd terugkerende reden voor het vertellen van het oude verhaal. Maar de onverschillige, zegt de Thora, vraagt niet.
Ga tot hem en vertel hem. Wij zijn het geheugen van de geschiedenis.
Wat wij ons herinneren, staat tussen verleden en toekomst - als een vermaning dat dezelfde dingen opnieuw gaan gebeuren als niemand luistert naar hoe het geweest is".
Hellema heeft gelijk. Maar soms denk ik dat het al te laat is. Hoor wat langs de voetbalvelden geschreeuwd wordt door een nieuwe generatie die zo in de rijen van de SS zou kunnen aanschuiven, zie hoe de nieuwe drop-outs te keer gaan.
We horen gruwelijke dingen uit het land van Khomeini, we horen de wanhoopskreten van de dwaze moeders in Argentinië; maar het is vlak bij ons. In Zweden las ik op een muur: “Auschwitz was a lovely place". Maar in ons eigen land schreeuwt het gepeupel in vak X: "We gaan op jodenjacht". Misschien is Hellema een roepende in de huidige woestijn" wie zal het zeggen?
Maar ook al zullen slechts weinigen hem horen, dan n6g heeft zijn roepen zin. Wie de grootste pogrom van alle tijden heeft overleefd, wie uit Auschwitz is teruggekomen, hij zal dit verleden nooit kwijtraken. Voor zo iemand is het vaak zelfs geen verleden dat voorbij is, het gaat met .hem mee als zijn schaduw, het is er altijd evenals de angst: zal een volgende generatie dit opnieuw moeten doormaken?
De Goerees schreven in hun blad Evan over "een nieuwe holocaust" en daarmee bedoelden zij de ernst en de gruwel aan te geven van wat momenteel in de abortusklinieken gebeurt. Zij hadden van die holocaust niets begrepen en trokken uit hun vergelijking onjuiste en volstrekt onaanvaardbare conclusies. Hellema laat de ik in zijn verhaal Algonquin Park zeggen: Katyn, Babi-Yar zijn monumenten van onmenselijkheid - de vernietigingskampen zijn veel meer dan dat. Ze zijn onvoorstelbaar.
Ze kunnen door niets worden weergegeven. Het gaat niet om tientallen, niet om joden of anderen.
Het gaat om de methode. Dat is wat iedereen vergeet als er gesproken wordt van zes miljoen joden. Zes miljoen ja, dat is wel wat veel .. Joden, nou ja ... Met een gezicht alsof de wereld ook wel zonder kan. Maar over de methode, de manier waarop - daar praat niemand meer over. En daarin ligt de schuld. Er zijn dingen die alleen zij begrijpen die het al begrepen hadden".
Hellema heeft opnieuw geprobeerd 'orde in de chaos' aan te brengen.
Het resultaat is dit boek. Wat wij beleven en beleefd hebben, dat wat wij "de werkelijkheid" noemen, is onoverzichtelijk en ongeordend, een chaos. Literatuur probeert daarin orde aan te brengen. Maar de orde die een schrijver schept, is wel zijn orde. Dat geldt ook voor Hellema.
Mijns inziens komt dat het beste tot uiting in het verhaal Twente. Dat gaat over een zekere Hellema die een belangrijke en prima betaalde 'baan in de Twentse textielwereld krijgt. De beschrijving van zijn ervaringen wordt afgewisseld met herinneringen aan wat hij in de oorlog heeft meegemaakt. Ook ontmoet hij Duitsers die hem het verhaal van hun oorlog en hun onschuld opdringen.
AI met al levert het geen erg gunstig beeld op van de mens. De moraal van de 'grote zakenmensen is al net zo miserabel als die van de kruiperige kleine Mof en de figuur Hellema zelf roept evenmin om de oprichting van een standbeeld. We vinden dat trouwens ook in andere boeken van deze schrijver. Hij probeert beslist niet een mooi beeld van zichzelf op te roepen, hij is geen Hildebrand, hij gaat te werk met een eerlijkheid die aan cynisme grenst.
Maar het gaat bij hem om zaken van wezenlijk belang: oprechtheid, menselijkheid en trouw.
Gemakshalve heb ik hiervoor het woord 'verhalen' gebruikt, maar die term is eigenlijk onjuist. Het laatste, Algonquin Park, is geen verhaal, maar een beschrijving van ervaringen tijdens een reis door Canada. Er gebeurt niet zoveel, het gaat vooral om de gedachten en gesprekken. ' Dat levert hetzelfde bezwaar op dat ik destijds had tegen een ander boek van Hellema: Een andere tamboer.
Literatuur moet toch vooral vertéllen.
In 'Bestekken' staan meer stukken waarin nauwelijks 'verteld' wordt, maar waarin het beschouwende hoofdzaak is. Heltema is weliswaar bij uitstek literair bezig geweest door te trachten orde te scheppen in de chaos van het leven, het is de vraag of het resultaat nu echt literatuur moet heten. Maar dat is iets waarover Hellema zich vermoedelijk niet druk zal maken. Gelijk heeft hij!
Misschien is er iemand die aan een boekenlijst voor zijn examen werkt.
Past dit laatste boek van Hellema daarop? Ik adviseer: Neem liever Joab. En als tweede noem ik: Een andere Tamboer.
'Bestekken' telt 107 bladzijden en is verschenen bij Em. Querido. Die vraagt er nogal veel geld voor: f. 27,50.