Het recht om te wonen
1987-07-03
- Jaargang 31
- nummer 26
De toekomst
5
Het vergruizelde toekomstbeeld
5.1 We naderen het einde van onze terreinverkenning en kijken naar de toekomst. "Het pad der rechtvaardigen is als het glanzende morgenlicht, dat steeds helderder straalt tot de volle dag", zegt de Spreukendichter (Spr. 4, 18). Maar de wereld waarin onze kinderen opgroeien gaat de wegen der rechtvaardigen niet. Het licht dooft, de schemering valt reeds in de middag over onze beschaving. Het toekomstbeeld is vergruizeld. (39) Onze cultuur is anti-eschatologisch en daarom op pijnlijke wijze in verval.
Met name in de kunst, die barometer van cultuur, wordt voor de ogen van een niet eens meer verbijsterde mensheid een chaotisch wereldbeeld open en zonder gezichtsbedrog onthuld.
De grondvormen zijn nonsensicaal, wanstaltig, walgelijk, demonisch en negatief.
Ik schets een enkele, ruwe lijn.
De continuïteit van het wonen wordt veiliggesteld onder een scherm van nucleaire wapens, waarvan de potentie om totaal te vernietigen de beschermende functie tegen menselijke ongebondenheid heeft verslonden. Onze economie bloeit op aan de boorden van een vergiftigde Rijn, er vallen gaten in de ozonkoepel. Bossen verzuren. Grondstoffenposities worden geliquideerd.
Waar honger heerst banen volken zich een weg naar de toekomst door grote kindertallen te verwekken, waar overvloed is maken mensen zichzelf moedwillig onvruchtbaar en doden ongeborenen, zieken en ouden, wier optelsom van menselijke waarden de algemeen aanvaarde standaard van menswaardigheid niet haalt.
Moralen worden van de autonome mens uit geformuleerd ten dienste van het goede leven, Thanatos en Eros regeren, als steeds hand in hand, het condoom moet Gods slaande hand van ons weren. (40) De samenleving desintegreert, gemeenschapsverhoudingen, huwelijk en gezin voorop, eroderen, sociale controle defungeert.
De samenhang der dingen wordt systematisch vernietigd, niets volgt meer uit iets anders, er is geen oorzaak en geen gevolg.
Het dienende en beschermende gezag wordt ontpersoonlijkt en gebureaucratiseerd, uit het hebben van een fiscaal nummer kunnen wij weten dat we er bij horen. Gezagsdragers trekken zich terug in naam van de mondigheid van allen.
Zelfs de roes kan de angst en eenzaamheid niet meer doorbreken, het wordt zó kil.
Kerkverlaters
5.2 Er is in onze tijd, vooral bij de jongeren, een grote behoefte aan geborgenheid en warmte: "De kaarsen in de kerk zijn uit, de sterren zijn gedoofd aan de hemel.
Blaas de kolen in de haard aan, dan zullen we wel gauw weer kunnen zien".(41) Wat moet de jeugd die, als gevolg van wat de apostel noemde "kwade samensprekingen", in een gnostiek horizontaal, Of -verticaal schema gemanoeuvreerd werd, wat moet die jeugd doen, waarvoor moet zij kieen?
Zij kan kiezen voor het horizontale, en zich overgeven aan haar eigentijdse subcultuur, tot in de huiskamers als 'popular art' aangeprezen, waarin het nonsensicale, wanstalige, perverse en demonische is samengebonden.
Dan is zij voor de kerk verloren.
Zij kan ook voor het horizontale kiezen door zich in te zetten voor de bevrijding uit de ellende van ziekte, honger en onderdrukking van medemensen. Dan vindt zij een zinvolle sociale taak, maar geen kerk die vergeving van zonde door het bloed van Christus verkondigt. Zij kan daartegenover kiezen voor het verticale, de verinnerlijking, de mystieke identificatie met Jezus, meegenomen in de stroom van een Jesusmovement: I love Jesus, hey babe, he came into my heart!
Is dat een billijk oordeel over die beweging? Ik vertoefde meer dan eens onder deze jongeren, hun enthousiast getuigenis ontroerde, hun spontaneïteit was een verademing, hun intensieve bijbelstudie zo hoopgevend. Maar ik hoorde ook hoe de persoonlijke bekeringsgeschiedenissen centraal stonden: toen en toen gebeurde het, daar en daar, als bij blikseminslag.
Ik zag de emotionele reflectie op een enkele tekst, hoe de spirituele ervaring van het moment domineerde, hoe de kerk werd geoordeeld koud en dood te zijn door deze jongen mensen, die vrijwel zonder uitzondering gedoopte bondelingen waren.
Wat moet de kerk doen?
De verkondiging van het opstandingsevangelie
5.3 Het is goed dat de dominee weet waar Woensdrecht ligt, het is noodzakelijk dat hij weet waar Naïn lag, want daar is, eens een jongeman opgestaan uit het midden van de doden.
De kerk staat voor de keus: zij bedient de zegen èn de vloek van het Verbond aan de gelovigen-met-hun-'zaad', of zij verliest de concurréntieslag met de wereld en met de sekte als een kruidenier van het geluk die nog niet in staat blijkt op de kleinen te letten. (42) De kerk moet het opstandingsevangelie verkondigen.
Zij moet het vanaf haar kansels roepen: "Kinderen, wàt doen jullie daar? Ook wij zijn maar zwakke mensen, net als jullie en wij verkondigen je dat je je moet bekeren van je ijdel bedrijf tot de levende God, die de hemel, de aarde, de zee en al wat erin is gemaakt heeft. Want God heeft een dag bepaald, waarop Hij de aardbodem rechtvaardig zal oordelen door een man, die Hij aangewezen heeft, waarvan Hij voor allen het bewijs geleverd heeft door Hem uit de doden op te wekken"
(Hand. 14, 15; Hand. 17, 31).
En dan moet de kerk maar niet schrikken als dezen spotten en, genen zeggen: "Over de opstanding der doden zullen wij u bij gelegenheid nog wel eens horen"(Hand. 17, 32).
De vervulde testamenten
5.4· Ook moet de kerk de gelovigen-met-hun-kinderen zeggen, dat zij rechten verkregen hebben en dat die rechten' het recht zijn om te wonen: lichamelijk.
Want de kerkleden zijn in de eredienst geen toehoorders, maar zij zijn de gerechtvaardigden. (43) Het recht dat God stelt sluit alle bondelingen in, de godsdienstige kring der ingewijden selecteert en sluit uit.
De opstanding van het lichaam is de appendix van de modale preek geworden: die is er wel, die heeft wel nut, maar om er nu veel bij stil te staan? De verwachting zindert niet meer door de nederlands gereformeerde rijen. (44) . Hoe dat zo gekomen is? Niet in de laatste plaats door de dubbele dwaling, dat het Oude Testament in déze zin 'diesseitig' is, dat het geen weet heeft van de opstanding, enkele high-lights daargelaten, en dat het Nieuwe Testament het heil-op-aarde heeft gespiritualiseerd. (45) Wat het Oude Testament profeteert is op de jongste dag niet verdampt maar voltooid.
Ik noteerde eens wat het Spreukenboek de rechtvaardigen toezegt: genezing voor het lichaam, vaste wegen, het land beërven, het leven verlengd, onverwrikbaarheid, het huis blijft in stand, de tent bloeit, sterke gerustheid, een schuilplaats voor zonen, niet door kwaad bezocht, schuilen, een schild hebben, gerust en beveiligd wonen, het land bewonen, overblijven, talrijke levensjaren, rechte wegen, niet struikelen. 'Versta dat in de zin van 'eeuwig', zó dat je in de tijd en in de ruimte er het eind niet van kunt zien, tot volle ontplooiing gekomen, vol-tooid, en het spreukenboek is één lofzang op de opstanding uit de doden en het leven der toekomende eeuw.
Die muziek klinkt door tot in je slaapkamer, elke morgen als je lieve vrouw opstaat: "Kracht en luister is haar gewaad, de komende dag lacht zij toe" (Spr. 31,25). Want het eindgericht is geen quiëtistisch dogma, het dringt tot wandelen in een nieuw leven,nu (Rom. 6, 4).
Die is overgeleverd en opgestaan
5.5 Tot de aan zijn vergankelijkheid en sterfelijkheid lijdende mens zeggen wij troostvol en naar waarheid: “Jezus is overgeleverd om uw overtredingen". Maar wij, de oudsten in de gemeente en de ouders in het gezin vooral, - wij falen als we niet óók zeggen: “Jezus is opgewekt om uw rechtvaardiging".
Dat laatste is meer (Rom. 4, 17; Rom. 8, 34). Wij schieten ernstig tekort, als we tegen de geteisterde zieke wèl zeggen: "Uw zonden ,zijn u vergeven" en niet zeggen: "U wordt weer beter". In ons gedrag aan het ziekbed domineert onzekerheid: we zijn verlegen vanwege niet-verhoorde gebeden in de actuele lijdenssituatie. Ons gedrag wordt niet beheerst door het geloof dat er voor rechtvaardigen geen uitzichtloos lijden bestaat, waarom zij ook niet euthanaseren.
Allen worden weer beter, het is alleen nog even wachten.
De apostel typeert het lijden van deze tijd als. het lijden van een zwangere vrouw die baren gaat. Die vrouw verwacht in haar pijn de verlossing vàn haar lichaam, niet uit haar lichaam; ze wil immers baren. De uitkomst is een kind: lichamelijker, totaler, toekomstgerichter kan het niet. Als ze de verloskundige ziet, denkt zij aan de Verlossser van de wereld.
Ze staat model, ze is een teken. Dàt is nu het opstandingsgeloof integreren in het leven van elke dag (Rom. 8, 18 e.v.).
Het rechten de ervaring
5.6 Gods kinderen laten zich troosten door de belofte van stille wateren en groene weiden, dat is de aardbodem. Maar er zijn er onder ons zovelen, die gekweld worden door de vraag, of zij hun gestorven. beminden wel zullen kennen. Ze realiseren zich niet, dat zij dan ook zouden moeten betwijfelen of ze hun vader Abraham, zichzelf en zelfs de man Jezus wel zullen kennen. Dat is het verdrietige gevolg van een leer, die hun lichaam-zijn heeft weggetheoretiseerd uit hun identiteit en die hun aandacht heeft gericht op een lichaamloze, onsterfelijke ziel. Die leer is individualistisch, want liefdevol kennen en gemeenschap oefenen voltrekt zich in de weg van onze lichamelijkheid, door ons vlees heen. Zo heeft dan een dualistische mist de belofte van het totale mens-zijn op de Nieuwe Aarde aan het oog onttrokken.
Zullen onze kerken een toekomst hebben, dan zal de gelovigen èn hun kinderen verkondigd moeten worden dat zij onaantastbaar zijn en zéker zullen wonen. Voor wie dat heeft gehoord, is het volle Evangelie tastbaar in een liefdevolle hand door zijn haar. Dàn.
Eerst is er God, die het recht stelt; dan is er de ervaring, en die zó emotioneel. (46) De Geest eigent ons toe, hetgeen wij in' Christus hebben. (47) Ik dank u voor uw vriendelijke aandacht.
AANTEKENINGEN
5.1 - 39. Fred, L. Polak, De Toekomst is verleden tijd, Zeist 1958,
Tweede bekorte druk. "Het antwoord op de nieuwste uitdaging van de toekomst aan de mens van deze tijd is een wedergeboren, vernieuwd en vernieuwend toekomst-beeld, ofhet is niet" 23.
"Indiceert en impliceert het thans vrijwel verbrijzelde westerse toekomst-beeld, een mogelijk toekomstloos einde van onze cultuur?", 27. "Modernè kunst in de kunsthistorische ontwikkelingsgang" 298 e.v .. "Cultuur-wetenschappelijke waardering" 301 e.v ..
40. H, M. Terborgh-Dupuis, Zoeken naar het goede leven, inaugurele rede bijzondere leerstoel voor medische ethiek, Leiden. NRC Handelsblad 1 november 1986. "De afweging of een morele regel in een bepaalde situatie toegepast dient te worden, dan wel ondeugdelijk is, kan maar op één manier geschieden: via de rede van degene die handelt". "Moralen beschouw ik als ontwerpen voor het goede leven". "Er lijkt een minimale overeenstemming mogelijk over wat fundamenteel van belang is voor mensen".
5.2 - 4l. Geciteerd via Harold S. Kushner, Als 't kwaad goede mensen treft, Baarn 1986, 1ge druk, 136.
5.3 - 42. H. J. Jager, Kernwoorden van. het Nieuwe Testament, Amsterdam 1968, "Rechtvaardigen en rechtvaardiging", 50 , e.v .. "De rechtvaardiging komt niet anders tot ons dan door het Woord" 53.
5.4 .. 43. J. Kamphuis, a.w., 38,40,45.
44. C. Rijnsdorp, Wij zijn de vaders, Kampen 1972, 122.
45. F. v. Deursen, De voorzeide leer, Barendrecht, "De Psalmen"
I, Lj, 228 e.v ..
5.6 - 46. Kittel, Theologisches Wörterbuch, bij "recht, rechtvaardig": "De rechts gedachte heeft in Israël op de opvatting van de gemeenschapsverhoudingen zo'n sterke invloed uitgeoefend, dat ook het theologisch denken over de tussen God en mensen opgerichte gemeenschap er 'entscheidend' door bepaald werd. Men mag zeggen, dat het recht de grondslag vande Godsbeschouwing in het Oude Testament vormt. ..".
47. Formulier om de Heilige Doop aan de kinderen te bedienen: "Desgelijks, als wij gedoopt worden in de naam van de Heilige Geest, zo verzekert ons de Heilige Geest door dit Heilig Sacrament, dat Hij in ons wonen, en ons tot lidmaten van Christus heiligen wil, ons toe-eigenende hetgeen wij in Christus hebben, namelijk, de afwassing van onze zonden, en de dagelijkse vernieuwing van ons leven, totdat wij eindelijk onder de gemeente der uitverkoren in het eeuwige leven onbevlekt zullen gesteld worden".