Gegrepen door Ararat
2007-12-07
Feitelijk heeft geen boek mijn vrouw en mij dit jaar langer en intenser bezig gehouden dan de roman Ararat van Frank Westerman. Zittend op een terras met uitzicht op de Zuid-Franse wijngaarden, wilde mijn vrouw steeds weten waarom ik dat boek niet weg kon leggen. Maar ik liet niet meer los dan: ’lees het zelf maar!’ Zo geschiedde.- Jaargang 51
- nummer 24
Toen ook zij Ararat in één ruk had uitgelezen, hadden we op vakantie gespreksstof te over. We zaten nog niet in de auto om de streek van de Dordogne te bezichtigen, of de opmerking kwam: ‘Snap jij nou waarom die Frank Westerman…?’ En dan werd het boek, of liever gezegd: de wereld aan ideeën die erin naar voren komt weer vanuit een andere invalshoek benaderd.
Zoektocht naar de ark
Het valt niet mee om het boek qua genre te typeren. Is het een roman? Of is het voornamelijk een autobiografisch werk? Of een (al-of-niet verkapte) vorm van Bijbelkritiek? Of juist een uiting van toch duidelijk gedemonstreerd ongeloof, maar evenzeer aarzelend en ontluikend geloof? Hoeveel is ook symbolisch? Zo kan ik nog even doorgaan. In artikelen en bespiegelingen op allerhande plaats blijkt dat ook anderen, christen of niet, aanzienlijke aandacht aan het boek hebben besteed. Na alle opgeroepen vragen een paar pogingen tot antwoord. Je kunt het boek nog het beste bij de categorie ‘literaire non-fictie’ indelen: de ikfiguur is Frank Westerman zelf. Het boek leest als een trein, brengt lezers op terreinen waar hij of zij vermoedelijk nog nooit geweest is, zowel geografisch – de regio van de Ararat in Oost Turkije - als figuurlijk op terreinen van wetenschap en de wereld van de uitgeverij. De taal is heel verzorgd en de beschreven episodes zijn zeker voor christenen vaak heel herkenbaar: het verhaal van de Ark van Noach, met alles erop-en-eraan, zoals ervaren door een tijdgenoot.
Zoektocht naar de waarheid
Daar doorheen gevlochten het relaas van een kind dat bijna verdrinkt, maar als door een wonder gered wordt en daar heel wat over nadenkt: is dat ingrijpen van God geweest? Hij duidt het gebeuren op diverse manieren, maar zegt op gegeven moment: ‘zo was het gegaan’. Het verhaal van een jong mens die in zijn ouderlijke provincie Drente meemaakt hoe een een hele boortoren op 28 november 1965 in de bodem wegzinkt, met alle vragen daar omheen. Hij stelde zijn ouders feitelijke vragen want, ‘Ik wilde nu eens niet de mythe horen, maar de feiten’. Die zin is wellicht een sleutelzin, symbolisch voor zijn hele streven om in het reine te komen met de Waarheid. Wat moet je immers denken van het gebeuren van Noach en zijn Ark op de woeste golven, die op de Ararat zou zijn blijven steken? Wat is daarin en daarvan eigenlijk wáár?
We volgen de christelijk opgevoede jongeman op zijn weg naar en door de geologie. We ontmoeten een aantal kleurrijke collega’s en leermeesters die hem verder op weg helpen naar zijn professionele toekomst. Ik aarzel zelf hoe de ik-figuur te typeren. Hij wil naar eigen zeggen maar een ding weten: Wat is er echt gebeurd? Wat zijn de feiten waarop ik mijn levensbeschouwing en mijn levenshuis verantwoord kan optrekken? Het zijn vragen die ons (mijn vrouw en mij) erg voor hem innamen.
Geestelijke zoektocht
We ontmoeten hem ook als jonge vader die vrouw en kind aantoonbaar erg liefheeft en daar teer en ontroerend over schrijft. Iemand die hen vanaf de Ararat sms’t, ze deelgenoot maakt van overlegging en ontroering, van slagen of falen. Iemand die aan de ene kant het geloof ontgroeid is, maar anderzijds ook onmiskenbaar, terugverlangt naar de zekerheid van weleer. ‘Ik wilde mijn dochter niet bij voorbaat al opzadelen met mijn onvermogen om te geloven. Maar wat ik haar dan wel wilde meegeven, daar was ik niet over uit.’ Het boek neemt je mee. Je ervaart, zeker als christelijk lezer, spanning: hoe zal dat gaan? Welke lijn gaat bij hem domineren? Gaat het woord ‘god’ weer met een hoofdletter geschreven worden of niet? Volhardt hij in de gekozen weg van (zeker sympathiek) ongeloof of wordt de lijn tenslotte fundamenteel omgebogen? De spanning neemt toe naarmate het einde van het boek meer in zicht komt. Maar daarover zal ik niets verklappen. De beklimming van de Ararat is een soort symboolembleem van de hele geestelijke zoektocht, lijkt me toe. Daarom volg je die helemaal ademloos. Wat kan je op weg naar de top overkomen? Wie steunen je bij je poging tot het bedwingen van de Ararat? Integere mensen? Of oplichters en profiteurs?
Vertrouwde omgeving
Voor mij persoonlijk was het extra boeiend, omdat ik ook zelf in die regio wat heb mogen rondkijken. In het Oost-Turkse Doghubayzit hebben we de berg een paar jaar geleden majestueus uit de vlakte zien oprijzen. We hebben de twee toppen van de Ararat haarscherp gezien; ook de ijskap aan de top. We hebben bij het (eveneens in het boek genoemde) paleis van Ishaq Pasha gebivakkeerd. De hele beschreven regio is me dus wonderlijk vertrouwd, al heb ik persoonlijk geen enkele poging ondernomen om de ‘verboden berg’ te beklimmen.
Op zoek naar het antwoord
Maar belangrijker: wie ontmoet de schrijver? Wat zeggen de mensen op zijn levenspad over zijn zoektocht?
Wie neemt hem mee en waarheen? Komt hij aan? Wat gebeurt er met een man die ‘de waarheid en niets dan de waarheid’ wil kennen? Dit is een boek dat iedereen die betrokken is bij verkondiging van het Evangelie lezen moet en diepgaand overdenken. Wat is ons antwoord aan serieuze zoekers? In elk geval moet de betekenis van ‘de Waarheid’ worden erkend. Daarover zijn we het met Westerman eens. Maar feiten zijn lastig vast te stellen, zeker als het de eerste Bijbelboeken betreft. Niet voor niets zijn Genesis 1-11 vaak in discussie geweest. Het is niettemin een respectabele vraag en verdient een wezenlijk antwoord. Zoals alles in ons Christelijk geloof. ‘Wat er was vanaf het begin, wat wij gehoord hebben, wat wij met eigen ogen aanschouwd hebben, wat onze handen hebben aangeraakt, dat verkondigen wij: het Woord dat leven is.’ (1 Johannes 1:1).
Frank Westerman, Ararat, Uitg. Atlas. Amsterdam, 2007, 256 pag., € 19,90.
Drs. Pieter van Kampen is predikant van de NGK Vlaardingen.