Een pleidooi voor de rechtsstaat (2)
1988-09-23
Luther heeft zich in harde en felle taal, hem eigen, van deze dwepende, radicale christenen gedistantieerd. Hij noemde Müntzer en Karlstadt "hemelse profeten" en "dolle heilige".- Jaargang 32
- nummer 35
Oproer is volgens Luther identiek met redeloosheid en rechteloosheid. Niet een onrechtvaardige Overheid is volgens hem het ergste, maar een leven zonder Overheid. De overheid is een goddelijke orde en een "christelijke revolutie" bezondigt zich aan de Overheid als Goddelijk instituut. Een "christelijke" revolutie noemde hij een innerlijke tegenstrijdigheid. Met de opvatting "de Overheid is een goddelijk instituut" en "de staat is een scheppingswonder" kan men natuurlijk ook de verkeerde kant uitgaan door de Overheid zeer grote bevoegdheden in bij voorbeeld het maatschappelijk leven te willen toekennen. De opvatting "de staat is een 'scheppingswonder" hoeft naar mijn mening echter in principe niet in tegenspraak te zijn met de opvatting verwoord in artikel 36 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis, dat de Overheid er is uit oorzaak van de verdorvenheid van het menselijk geslacht teneinde aan de ongebondenheid van de mensen paal en perk te stellen. Ik kom hieróp in het vervolg nog terug, althans indien één en ander niet te veel bladzijden van "Petra Post" gaat vergen.
In de schepping is, zo moet men dan stellen, de mogelijkheid van staatsvorming in beginsel opgesloten; een mogelijkheid die pas na de zondeval effectief is geworden en ook pas toen effectief moest worden.
Welke betekenis heeft het boek Prediker nu voor dit alles? Luther omschreef de geschiedenis, die bij ons mensen meestal als grillig en onbegrijpelijk overkomt, als Gods maskerspel.
Dat geldt ook voor de geschiedenis, die ieder mens persoonlijk doormaakt. In de geschiedenis, ook in die van elk mensenleven persoonlijk, zitten vele onbegrijpelijke zijden. Wie begrijpt wel alles van zijn/haar eigen leven, van zijn/haar eigen motieven?
Luther bestreed de opvatting van zijn dagen, dat Salomo in het boek Prediker zou hebben geleerd om de wereld te verachten, hetgeen volgens hem neerkomt op verachting van Gods schepping.
Dat kan niet de bedoeling van de Heilige Schrift zijn. Het is het ook niet volgens Luther. Hij ging fel te keer tegen de monniken-theologie en de k1uizenaarsleer, waarin het als zeer christelijk werd voorgesteld om het gezinsleven en het wereldse beroep achter zich te laten, de woestijn in te trekken, zich af te zonderen van de omgang met de mensen en in stilte en zwijgzaamheid te leven.
Alsof Salomo de gehuwde staat en de roeping van de Overheid ijdelheid zou noemen. Ijdel ZÜn de boze menselijke neigingen en hartstochten. De wortels van de ijdelheid liggen niet in de schepping, maar in het menselijk hart, zo is Luther's opvatting samen te vatten en deze opvatting is bijbels.
Het boek prediker wil ons volgens Luther duidelijk maken, dat de geschiedenis als het rijk der ijdelheid, het rijk onder de zon, door God niet aan de chaosmachten is en wordt prijsgegeven, maar dat er een betrekking van dit rijk met het rijk boven de zon is. Mens en wereld zijn geen soevereine, autonome machten, maar blijven afhankelijk van en onderworpen aan de Schepper, hoe driest en aanmatigend deze machten zich in hun vrijheidswaan ook gedragen. Hun territoir is begrensd ondanks alles en strekt zich slechts uit "onder de zon"; hun regiment speelt zich a1leeh af bij de gratie en in afhankelijkheid van het rijk "boven de zon". God doet de zon elke dag opgaan; aan de zon is een bemiddelende functie toegekend in de verhouding tussen God en de wereld, aldus Luther.
Wat betekent dit voor ons vandaag?
God stelt zelf als rusteloos werkende de chaosmachten paal en perk. Dat hoeven wij niet te doen. Dat is de troost, die het boek Prediker volgens Luther bevat ..
Daarom zette Luther zich af tegen Müntzer en Karlstadt, de "bevrijdingstheologen" van de zestiende eeuw. Niet wij redden het rijk "onder de zon", maar God zelf doet dat. Luther schreef daarom: "verlaat de slagorde niet, maar houd stand". Blijf in deze wereld werken, aldus zijn devies.