Het Nieuwe Tijdperk
1987-10-23
Dit is een mechanistische wereld, vol van patriarchale cultuur en patriarchale gedragspatronen.- Jaargang 31
- nummer 40
In deze maatschappij leggen we tenslotte de nadruk op de rechten van het individu boven zijn integratie, analyse boven synthese, rationele kennis boven intuïtieve wijsheid, wedijver boven samenwerking en expansie boven conservering.
Geen van deze waarden of geen van deze houdingen is op zichzelf goed of slecht. maar de onevenwichtigheid ervan is ongezond en gevaarlijk. Bij een patriarchaal systeem worden agressie en leiderschap gelijkgesteld aan mannelijkheid en wordt oorlogvoering beschouwd als uiteindelijke initiatie."
Petra Kelly in 'Kaos', d.d. 10 mei 1987. (p.35)
Fragmentatie
Afwijzing van 'mannelijk', 'patriarchaal', denken hoort tot de ingrediënten van het New Age-denken, De benadering van de problemen 'met de linkerhersenhelft' heeft immers geleid tot het opsplitsen van ieder geheel in 'hanteerbare onderdelen'. Deze 'analytische benadering' heeft onder andere de natuurwetenschappen tot grote bloei gebracht.
Maar is die ontwikkeling wel goed geweest? Heeft ze niet geleid tot fragmentatie? Heeft evenzo het accent op onderwijs-in-'feiten'-en-wetenswaardigheden' niet geleid tot verschraling van ons mens-zijn? Hadden we niet de grote patronen moeten leren zien; het geheel meer aandacht moeten geven dan de samenstellende onderdelen?
Onze rechter-hersenhelft moeten gebruiken? Petra Kelly, eens (of nog?) leidster van de Duitse 'Groenen', koppelt, zoals bovenstaand citaat toont, het 'patriarchale' aan het 'mechanistische'.
In haar visie is een groot deel 'van de problematiek van de (westerse?) wereld simpelweg herleidbaar tot 'het mannelijke' in onze cultuur en samenleving.
Frankenstein
In 1816 verscheen een boek van een geleerde Engelse vrouw, Mary Woolstonecraft Shelley, die voor haar tijd als zeer 'progressief. mag gelden. Alhoewel Het Monster van Frankenstein aanleiding gaf tot een hele stoot griezelfilms van méér dan twijfelachtige kwaliteit, was het een serieus bedoeld boek.
Een geleerde, Dr Frankenstein, schept een wezen van bovenmenselijke kwaliteiten; het overtreft de mens in loopvermogen, klimvermogen, zwemprestaties, etc. Alleen, hij is zó afstotelijk gemaakt.
dat het wezen, dat een tere inborst lijkt te hebben, volkomen wegzinkt in een diepe poel van eenzaamheid.
Afgewezen als hij IS, wil hij zich wreken op zijn 'schepper', Frankenstein, wiens bruid hij rooft en verdrinkt. Een groot deel van het boek gaat over wraak en achtervolging. Een interessante passage in het boek doet zich voor als de geleerde 'het monster' net heeft gemaakt. Dan valt Frankenstein in slaap en droomt dat hij zijn geliefde in de armen neemt; ze verandert in zijn armen, neemt de trekken van zijn moeder aan en sterft meteen erop, waarbij' allerlei onsmakelijke scenes van ontbinding worden waargenomen.
De eens zo bekende schrijver van het boek De Opkomst van een Tegenkultuur, Theodore Roszak, een fervent 'New Ager', interpreteert die passage in het boek (in een interview in een IKON-programma van zo'n anderhalf jaar geleden). Hij meent dat de droom wil zeggen dat Frankenstein, door dit 'monster' te creëren, "het vrouwelijke in zichzelf doodde." Waar de Spaanse schilder en etser Goya een prent maakt, van een man die nadenkt en uit wiens brein gevleugelde monsters komen - 'de Rede brengt monsters voort' - zou een Engelse tijdgenote hebben willen uitdrukken: "de rede doodt het vrouwelijke in de mens". Beide - Romantische - zienswijzen drukken uit het afwijzen van het technologische en mechanistische dat men in de Verlichtingsdenken onderscheidde en betuigen steun aan het intuïtieve vermogen van de mens.
De rede, het mannelijke, scheidt vaneen, analyseert. De intuïtie, het vrouwelijke, brengt bijeen, integreert.
Dood je het vrouwelijke, dan houd je het mechanische over.
De aarde om ons heen
'Er is niets nieuws onder de zon', zegt misschien iemand die de beweging van de Romantiek (eind 18e, begin 19e eeuw) heeft bestudeerd. Zoeken naar integratie, ook in de natuur; we hebben dat allemaal al lang gehad!
En inderdaad, in bepaalde zin lijkt me de New Age-cultuur een wederopstanding van de Romantiek. In ons eerste artikel spreekt Fritjof Capra al van een ecologisch besef, dat met 'de Aarde' rekent. En, wat willen alle milieugroepen, vanaf de Groenen tot Greenpeace, anders dan 'de aarde te redden'?
Toch lijken me verschillen aan te wijzen met de Romantiek. Al zochten Romantici ook naar het echt 'menselijke', al stortten ze zich in de Natuur', al was er ook een sterk 'vrouwelijk element' in hun cultuur, toch was er in hun geval niet zo'n nadrukkelijke breuk met het christelijk geloof als nu het geval lijkt.
Interessant is dat veel New Age-aanhangers de Aarde als een levend organisme, om niet te zeggen, als een Persoon ten tonele voeren. Ze is 'Moeder Aarde' en, zo suggereren sommigen, alleen natuurvolkeren, die wij primitief noemen, leven nog in een natuurlijke relatie tot de Aarde. Van hen - en meer nog van hun medicijnmannen en -vrouwen, hun 'sjamanen' - kunnen we leren, hoe we om moeten gaan met 'het milieu'. Wie daar iets van heeft gelezen, brengt zo'n uitspraak gemakkelijk in verband met de vier boeken - de vier beststellers -van de Amerikaanse antropoloog Carlos Castaneda. In zijn Juan heeft de schrijver (naar eigen zeggen, want de historiciteit van zijn boeken is fel betwist), talloze nieuwe dingen, nieuwe uitgangspunten, een , "nieuw paradigma" geleerd. En heeft hij deel gekregen aan vele geheimen; hij is 'een ingewijde' in allerhande occulte leer.
Hij zoekt - en vindt - zijn ecologische visie' bewust buiten het Christendom.
Datzelfde gefixeerd-zijn op de aarde om ons heen meen ik ook op te merken in de gemeenschap in het Schotse Findhom. Daar leven al zo'n kleine 25 jaar Peter en Eileen Caddy, die er de 'Unie van de Drie Koninkrijken' hebben gesticht. Die drie koninkrijken zijn a. de mensen, b. de elfen en ten derde, de 'Deva's', een soort 'geesten van de diverse gewassen'. Eileen Caddy heeft een 'mediumieke begaafdheid' en kan, door in een soort staat van trance te gaan, het contact met 'deze wereldgeesten'. Frappante staaltjes van plantegroei (volgens mensen die er geweest zijn) gaan samen met frappante voorbeelden van occult en gnostiek denken.
Toen ik zo'n kleine twintig jaar geleden voor het eerst een werk over 'Findhom' las, was het gemakkelijk het meest 'occulte' en 'ketterse' boek dat ik destijds ooit gelezen had ... Puur heidendom!
Een nieuw levensgevoel
"Het wereldbewustzijn vervrouwelijkt", constateert ook Heleen Crul, in een boek dat door haar geredigeerd is, Uit Naam van de Godin. (Gottmer, Haarlem, 1985). Ook bij haar dat idee van een crisis in de 'patriarchale' belevings- en denkwereld. Ik citeer: "Het centrale thema van onze tijd is onderdrukking en het besef dat deze onderdrukking het sterkst zichtbaar is bij vrouwen en andere minderheidsgroepen heeft, met name door toedoen van het feminisme, tenslotte geleid tot een opwaardering van zogenaamde 'vrouwelijke' waarden en het vrouwelijk element van onze psyche en de kosmos, dat 2000 jaar lang ten prooi is gevallen aan verdachtmaking, ontkenning en kleinering. De Godin in ons is nu in opstand gekomen tegen de onderdrukking en manifesteert zich in deze periode van crisis en overgang met haar genade van groei, transformatie en vernieuwing.
De crisis van de westerse samenleving is in feite de crisis van de westerse mens, die zich gemanipuleerd voelt, die haar/zijn bestaan niet meer kan benoemen, afgesneden leeft van haar/zijn gevoelens, vervreemd is van zich zelf en zijn omgeving, geen bevredigend antwoord krijgt op zingevingsvragen en het vage vermoeden over het 'meer' in het leven slechts materieel mag vertalen.
Tegenover de eenzijdigheid van het Vadergodsbeeld staat de veelzijdigheid van het Moedergodsbeeld dat alomvattend is. Het vertegenwoordigt een bewustzijn waarin de tegenstellingen door hun onderlinge relatie en wisselwerking zinvol zijn.
De Godin staat in haar vele verschijningsvormen, hoedanigheden en rijke mythologie voor psychologische processen in ons zelf. Zij moedigt ons aan om de twee manieren van leven en beleven, van kennen en ervaren, die wij 'vrouwelijk' en 'mannelijk' zijn gaan noemen en als vijandig en tegenstrijdig zijn gaan zien, in ons zelf te herkennen, te ontwikkelen en in evenwicht met elkaar te brengen. Het zo noodzakelijke evenwichtsdenken in de wereld begint met het evenwicht: in ons zelf. Het vraagt een bewust, harmonieus gebruik van alle kenmogelijkheden van onze psyche: het voelen, het denken, de zintuigelijke waarneming en de intuïtie.
Hoewel de Godin begrijpelijkerwijs in eerste instantie voor vrouwen een beeld en bron is van bemoediging, kracht en inspiratie, roept zij in wezen mensen op zich te bevrijden van hun persoonlijke en maatschappelijke onderdrukking.
Op het individuele vlak spoort ze zowel vrouwen als mannen aan tot innerlijke groei, tot verkenning van die onbekende kant van onszelf, 'de keerzij van ons rationele gelijk', die wij zelf ook vaak onderdrukken of ons niet bewust zijn. De Godin daagt ons uit de onderscheidende, rationele, constructieve kwaliteiten van de Vadergod en het mannelijke bewustzijn in één bedding samen te brengen met de verbindende, gevoelsmatige en creatieve kwaliteiten, die Zij vertegenwoordigt.
Dan krijgt de actualiteit van het leven gezelschap van de continuïteit van ons bestaan en is dit leven niet langer meer een statisch gegeven, maar onze eigen bewegelijke creatie.
Het archetype van de Godin is niet alleen in individuele mensen werkzaam, maar ook in de mensheid als zodanig.
Het wereldbewustzijn vervrouwelijkt en de Godin is de drijvende impuls achter het nieuwe levensgevoel dat in de jaren zestig het verzet tegen de autoritaire structuren opriep en in de jaren zeventig tot feministische en spirituele bewustwording leidde. Dit alles werkt nu concreet door in de maatschappij.
Zo wordt de Godin zichtbaar in de milieubeweging, de vredesbeweging, in het streven naar kleinschaligheid, de aandacht voor de Derde Wereld, de toenemende burgerlijke ongehoorzaamheid, de Argentijnse Dwaze Moeders, de humanistische psychologie en de transpersonale beweging, de holistische geneeskunde, de belangstelling voor alternatieve geneeswijzen en in de aandacht voor een meer natuurlijke manier van geboren worden, leven en sterven."