Een nieuw evangelie in plaats van Narcisme?
1987-11-27
"Moderne psychologen constateren dat ieder menselijk wezen 'goed' geboren wordt d.w.z. dat wij vanaf onze geboorte met alle beschikbare energie gericht zijn op het geven en ontvangen, op het uitwisselen, van alles wat tot innerlijke groei kan bijdragen: en dat is liefde in de ruimste zin van het woord." Dat schreef Hella Haasse in: Dat weet ik zelf niet, het Boekenweekgeschenk van 1959.- Jaargang 31
- nummer 45
Sinds die tijd is er wel wat veranderd. In 1979 verscheen in Amerika een boek dat in datzelfde jaar nog in een Nederlandse vertaling werd uitgegeven: De cultuur van het Narcisme: de schrijver was Christopher Lasch.
Bij de Grieken was het verhaal al bekend van Narcissus, de jonge man die verliefd werd op zijn spiegelbeeld in het heldere water van een vijver. Toen Narcissus de liefde van de nimf Echo afwees, werd hij veranderd in een bloem, gedoemd alleen te blijven en zijn weerspiegeling in het water te beschouwen.
Met Narcisme wordt nu de instelling van de moderne mens aangeduid: hij is betrokken op zichzelf, hij gééft geen liefde, hij vráágt alleen maar. Het draait steeds om het ik (onze tijd wordt door velen het ik-tijdperk genoemd), de ik wil de moeite waard zijn en hij heeft steeds bevestiging nodig van het gevoel dat hij inderdaad waardevol is. Daarvoor heeft hij liefde nodig, liefde die telkens weer gegeven moet worden. Want
ten diepste twijfelt de narcist aan zichzelf, hij is onzeker, heeft weinig zelfvertrouwen, en daarom moeten anderen hem tekens geven van liefde, van waardering. De schrijver Lasch gaf zijn boek de ondertitel mee: leven in een tijd van afnemende verwachtingen; Narcisme is een signaal dat de moderne mens tot wanhoop vervalt.
Van uitgeverij Ambo in Baarn kreeg ik een boek dat duidelijk stelling neemt tegen dit Narcisme. Het heet heel eenvoudig: Liefhebben. Schrijver ervan is opnieuw een Amerikaan, Willard Gaylin, arts en psychiater die zich onder andere actief bezig heeft gehouden met onderzoek naar de ethische aspecten van de menswetenschappen: Gaylin betoogt dat het Narcisme de mens alleen maar verder naar beneden voert: het is (ik zeg het maar in eigen woorden) on-menselijk alleen liefde te vragen, het hóórt bij de mens dat hij liefde wil géven.
Ik geloof dat we hier met een belangrijk boek te maken hebben. Tegelijk vrees ik dat het niet zo'n opgang zal maken als dat van Lasch. De cultuur van het Narcisme.
Gaylin pleit voor een meer romantische opstelling, een beleving van de liefde die ver uitgaat boven dat wat er in onze tijd door de meeste mensen onder wordt verstaan. Maar Gaylin geeft ons zo'n beeld van de moderne tijd dat ik mij afvraag: hoe kan daar verandering in komen? Romantiek heeft plaats gemaakt voor het verstand. De psychologie heeft ons geleerd dat sexuele drift de voornaamste faktor van het menselijk handelen is. Liefde is een betrekkelijk onbelangrijk nevenverschijnsel geworden en zelfs de beleving van de sexualiteit is naar een angstwekkend laag niveau afgezakt: Het resultaat van de sexuele revolutie is o.a. AIDS, verder een grote toename van baarmoederkanker en een rampzalige epidemie van zwangerschappen onder tieners. (Ik citeer Gaylin!) Er zijn nog veel meer dingen te noemen die in onze tijd naar voren komen. De techniek heeft voor grotere welvaart gezorgd, maar toch leiden veel mensen een leeg, vreugdeloos bestaan, arbeidsvreugde is er vaak niet, amusement is banaal en oppervlakkig, ook daarbij wordt weinig of geen inspanning gevraagd. De mens verleerde het genot dat door geduld en inspanning wordt geleverd en daarmee kwam ook het loslaten van de vreugde die ligt in plicht en toewijding. Gemeenschap werd onbelangrijk, individualisme kwam ervoor in de plaats: gezin en familie verliezen aan betekenis en hun beschermende functie wordt overgenomen door liefdeloze instellingen als de rechtbank en de staat. Nog steeds citeer ik wat Gaylin op verschillende plaatsen in zijn boek zegt. Het is een héél somber beeld wat hij schetst. Hoe kan daar verandering in komen?
Gaylin schrijft: "Wij moeten weer gaan nadenken over begrippen als plicht en verantwoordelijkheid. Daarmee ontdekken we misschien de vreugde in de dienstbaarheid aan anderen. De kinderen van de hogere middenklasse in de Verenigde Staten hebben nergens gebrek aan, behalve aan het voorrecht zelfopofferend te zijn, onzelfzuchtig en zorgzaam." Zelfs Freud, aldus Gaylin, bezweek tenslotte voor de liefde. Freud vroeg zich af wat de rechtvaardiging is van het menselijk bestaan als er geen hemel of hel is, geen toekomstig leven, maar als het allemaal alleen 'maar draait om het hier en het nu, en als alles zo veel lijden meebrengt. En ook Freud zei dat het leven alleen zin krijgt door lief te hebben. Aan het einde van zijn boek zegt Gaylin dat liefde overgave vraagt, afstand doen van autonomie, samensmelten met een ander kwetsbaar mens of met vele anderen. "Liefde houdt de gemeenschap waar ons leven afhangt in stand, en geeft ons korte en verwarrende verblijf in deze wereld een speciale bekoring. Aan degenen die niet in een God of een hiernamaals kunnen geloven, verleent de liefde onsterfelijkheid door onze eigenschappen en waarden na onze dood voort te laten leven."
"Liefhebben" is een knap boek. Het is ook een moedig boek. De schrijver staat duidelijk onder invloed van Freud, maar hij durft toch de zwakheden en fouten in het werk van Freud aan te wijzen.
Het is verheugend dat iemand het Narcisme in zijn zwakheid tekent: wie zelfzuchtig is, alleen aandacht voor zichzelf heeft en van anderen alleen liefde en aandacht vráágt, zo iemand kàn zich niet ontplooien tot een volledig mens en kàn niet gelukkig worden.
En toch ... "Wij zijn van nature goed", zegt Gaylin. "Goedheid en het genetische programma ervoor zitten ons ingebakken, evenals het vermogen tot het kwade. Wat de overhand krijgt. zal afhangen van de cultuur, niet van onze natuur". Daarmee ben ik teruggekomen bij het begin van dit artikel: ook Hella Haasse schreef dat de mens volgens de psychologen van nature 'goed' is. Ik denk dat we hier het tekort van het boek vinden. Een citaat: "Het romantische moet in onze tijd worden herontdekt om het toenemende gevoel van isolement.
zinloosheid en verveling te overwinnen.
We hebben iets nodig om zin te geven aan een alledaags bestaan dat zijn zin verloren heeft nu het is ontdaan van zijn fundamentalistische religieuze rol als overgang naar een beter hiernamaals.
We hebben ons uitzicht op de hemel verloren. We hebben een nieuw evangelie hier-en-nu nodig. We moeten het vinden in gemeenschap met anderen. Ik heb het vertrouwen dat het kan worden ontdekt door liefde en toewijding ... Het verwondert me eigenlijk dat iemand die zo' n betoog kan schrijven als in dit boek tot ons komt. niet inziet dat hij aan hetzelfde euvel lijdt als de moderne mens van wie hij tegen het einde zegt dat die als gevolg van de technische ontwikkelingen God niet langer nodig heeft.
“De mens verhief zichzelf tot de centrale plaats in de orde der dingen. Alle problemen waren nu oplosbaar." Dat schrijft Gaylin, maar ook hij doet in dit boek een poging de wereld te verbeteren buiten God om. Ook hij gaat uit van een in wezen verstandelijke benadering. ondanks zijn pleidooi voor een herleving van de romantiek. Ook hij verwacht de oplossing vanuit de mens zelf. En daarmee keert ook hij terug tot wat zo nauw met die romantiek vervlochten was, namelijk de Verlichting. het geloof in de goede mens en in de mogelijkheid tot vooruitgang die door diezelfde goede mens tot stand kon worden gebracht.
"Liefhebben" geschreven door Willard Gaylin is uitgegeven door Ambo in Baarn. Het boek telt 239 blz. en kost fl. 29.50. Geen gemakkelijke lektuur, maar ik zou het iedereen die met psychologie en filosofie te maken heeft willen aanbevelen.