Het Woord werd film
2011-04-15
De gebeurtenissen van het Paasverhaal zijn op zich niet moeilijk te volgen. Sommige uitspraken en gebeurtenissen mogen dan raadselachtig zijn (drie uur duisternis is ongebruikelijk), moeilijk te volgen zijn ze toch niet. Maar wat het Paasverhaal ons wil leren – bijvoorbeeld dat Jezus de Christus is – dat is iets anders. Wat de verschillende uitspraken en gebeurtenissen betekenen, is zo uitzonderlijk en diepgaand dat vele mensen zich gewaagd hebben aan het doorgeven en duiden ervan.- Jaargang 55
- nummer 8
Sommige aspecten van het Paasverhaal waren voor veel mensen zelfs zo onzegbaar, dat ze eerder getoond dan verteld moesten worden, bijvoorbeeld in kunstvormen als poëzie, muziek, literatuur en beeldende kunst. De hele kunst- en cultuurgeschiedenis van het Westen getuigt daarvan, tot op de dag van vandaag.
Het is daarom niet zo vreemd dat ook dé nieuwe kunst- en cultuuruiting van de twintigste eeuw, de speelfilm, aspecten van het Paasverhaal toont en duidt. Natuurlijk zijn er de Jezusfilms, die gebeurtenissen uit de evangeliën navertellen. Maar om te tonen in plaats van te vertellen wat het Paasverhaal betekent, hebben filmmakers ook andere – soms eigentijdse, of verzonnen – personen, gebeurtenissen en bronnen gebruikt. Heel wat ‘doorsnee’- films laten op zo’n manier aspecten van het Paasverhaal zien dat je dat verhaal in een ander licht gaat ziet. Dit zouden we Christus-films kunnen noemen (in onderscheid van Jezus-films). Aan de hand van een aantal speelfilms licht ik vijf aspecten van het Paasverhaal toe.
Vertrouwde vreemde
De meeste films draaien om het verhaal, schrijft Brian Godawa ergens, en de meeste verhalen draaien om verlossing of bevrijding. Dat wil zeggen dat de hoofdpersoon in veel bekende publieksfilms een probleem heeft dat gedurende het verhaal opgelost moet worden. Maar vaak kan de hoofdpersoon dat niet zelf, anders had hij het probleem om te beginnen niet gehad.
Vandaar dat er dan iemand anders nodig is om de hoofdpersoon naar een betere situatie te helpen. Heel vaak is het probleem dat mensen proberen hun problemen op eigen kracht op te lossen. De ‘held’ laat zien dat ze hun trots juist moeten opgeven.
In de ogen van de hoofdpersoon (en in die van de kijker) is degene die te hulp schiet anders dan anders en lijkt hij dus een onwaarschijnlijke held.
Het is bijvoorbeeld een snotneus (Harry Potter) of een hobbit (Frodo), Of het is een vreemdeling die van buiten komt (Batman, E.T.). Zulke helden blijken tegelijk vertrouwd en vreemd, tegelijk net als wij en niet als wij. Ze komen deel uitmaken van ons bestaan en kruipen soms zelf letterlijk in de huid van de ander (Superman, Avatar). Maar toch zijn ze in een belangrijk opzicht anders.
Een mooi voorbeeld is de western Shane, intussen alweer een halve eeuw oud (1953). Wanneer een gemeenschap van ploeterende boeren wordt bedreigd door een hebberige grootgrondbezitter, duikt een onbekende cowboy op die zich als knecht bij de boeren aansluit. Als de nood het hoogst is toont hij een bijzondere gave en roeit het kwaad uit waar ze zelf niet tegen opgewassen zijn. Op die manier vertoont Shane trekken van een Christus-figuur en illustreert de film een aspect van het Paasverhaal: Jezus was tegelijk een van ons en niet een van ons.
Opoffering, plaatsvervanging
In veel Jezus-films kunnen we Jezus aan het kruis zien sterven, maar dat Hij daarmee iets voor anderen deed kun je daar niet zomaar aan aflezen.
Dat Hij zo de straf op zich nam die anderen verdiend hadden doordat die zich aan God noch gebod houden, vergt toelichting. Iets daarvan wordt vertolkt door filmhelden die zich opofferen voor anderen. We zagen hiervoor al even het voorbeeld van de revolverheld Shane, die zich in de plaats van de boeren stelde om met gevaar voor eigen leven hun probleem op te lossen; Shane komt hier niet ongeschonden uit te voorschijn.
Andere voorbeelden zijn E.T. (1982) en Batman.
E.T. (‘The Extra-Terrestrial’) is een vreedzame bezoeker van buiten de aarde die vriendschap sluit met de negenjarige Elliott. Door de bijzondere gaven van E.T. is hun vriendschap zo nauw, dat E.T. ziek wordt als Elliott ziek wordt, en sterft aan de ziekte die Elliott anders het leven gekost zou hebben.
De visuele verwijzingen naar de Jezus-verhalen zijn niet toevallig! Aan het eind van de actiefilm The Dark Knight (2008) zegt superheld Batman dat men hem maar de schuld moet geven van de chaos die is ontstaan door misstappen van een bekende misdaadbestrijder.
Hij moet dan wel zijn hele hebben en houden achterlaten en een leven in ballingschap kiezen, zodat de volkswoede zich niet tegen het rechtmatige gezag zal keren. In beide films gaat de held in de plaats van gewone mensen staan om het lot op zich te nemen dat deze helden niet zelf hadden veroorzaakt. Zij offeren zich op om anderen van een probleem te verlossen, zoals Jezus dat voor de mensheid deed in het Paasverhaal.
Vergeving en verzoening
Menig held lost met zijn offer voor anderen een probleem op waar hij zelf part nog deel aan heeft. Shane, E.T. en Batman hadden zich niet hoeven inzetten, ze deden het vrijwillig.
Sterker nog, het ging om problemen die de anderen over zichzelf afgeroepen hadden en waarvoor ze anders met recht de gevolgen hadden moeten dragen. Door genade voor recht te laten gelden, zorgen ze er voor dat de schuld (of de slechtheid of de domheid) van de hoofdpersonen opgeheven wordt. Iemand moet de prijs betalen, er moet een bliksemafleider zijn voor de negatieve gevolgen – en het offer van de held zorgt daar voor.
Het is een beetje flauw om de Narnia-film The Lion, the Witch, and the Wardrobe (2005) aan te halen, omdat de clou van dit verhaal bewust op het Paasverhaal geënt is. Toch noem ik het, omdat hierin naar voren komt dat menselijke relaties hersteld kunnen worden als opofferende liefde in de plaats komt van straf voor verraad.
Een andere film waarin dit geïllustreerd wordt is Les Miserables (1998). In het achttiende-eeuwse Frankrijk wordt de wet nageleefd door politie-inspecteur Javert: gerechtheid vraagt vergelding van overtredingen.
De kruimeldief Valjean ontmoet een andere gerechtigheid als hij op heterdaad betrapt wordt. Het slachtoffer, een bisschop, vergeeft hem en voorkomt dat Valjean opnieuw in het gevang komt. Door hem de kans te geven los te komen van het kwaad en hem terug te geven aan God, bewijst hij hem genade. Dat verandert alles voor Valjean, die voortaan wil leven uit dankbaarheid aan de bron van alle genade, God zelf. Het verhaal gaat er over dat Javert dit aspect van het Paasverhaal niet kan bevatten en tot zijn eigen ondergang Valjean blijft achtervolgen.
Overwinning op de dood
Niet alleen lost het offer van de held een probleem op waarvoor mensen anders zelf hadden moeten opdraaien, er wordt vaak ook een beslissende overwinning behaald op de bron van het kwaad. Films eindigen meestal niet met de mogelijkheid dat het ook net zo makkelijk weer mis kan gaan (tenzij er een deel 2 in de maak is). Als een verhaal afgerond is dan is er werkelijk iets rechtgezet: lijden is weggenomen, duisternis is opgeheven.
Heel vaak hoort hier ook een miraculeuze terugkeer of zelfs opstanding van de held bij: we dachten dat hij het loodje had gelegd. Maar nee, hij leeft!
De ijzeren reus (1999) is een tekenfilm waarin de tienjarige Howard ten tijde van de Koude Oorlog bezoek krijgt van een robot van een andere planeet.
Deze ijzeren reus is Howard en de mensen goed gezind, maar kan niet tegen wapentuig. Wanneer angst en achterdocht tot een nucleaire confrontatie leiden, offert de held zich op door de afgevuurde raketten op te vangen. Maar na in duizend stukje uiteen te zijn gespat blijkt het verhaal nog weer verder te gaan! En voor de liefhebbers van sciencefiction hoef ik maar te verwijzen naar de hoofdpersoon Neo uit The Matrix die als een Christusfiguur het kwaad (ongebreidelde overheersing door machines) in zich opneemt, er aan onderdoor gaat en het door de kracht van de liefde neutraliseert. Maar ook Neo overleeft zijn vernietiging, wat ons een aspect van het Paasverhaal duidelijk maakt.
Nieuw leven / tweede kans
Wanneer in een film een vreemdeling van buiten komt die zich opoffert om een probleem defintief te overwinnen, ontstaat voor de hoofdpersonen in de film, ‘de gewone mensen’, een tweede kans, een nieuw leven. Sommige films eindigen zo’n beetje bij het verhelpen van het probleem en laten van het nieuwe leven niet veel zien. De film Shane eindigt als de held op zijn paard de horizon tegemoet rijdt. E.T. eindigt met het vertrek van de held in zijn ruimteschip. In The Dark Knight eindigt het zelfs in mineur: de held vlucht en de stad is in chaos. Maar we kunnen ons van alles bij de toekomst voorstellen. De boeren in Shane zullen onbedreigd hun bestaan opbouwen.
Elliott en zijn familie zullen opgroeien in een besef van vriendschap en verbondenheid; E.T. zal bovendien altijd in hun hart zijn. In The Dark Knight betekent het offer van Batman een keus voor het minst kwade: orde en gezag zijn beter dan geweld en chaos.
In andere films wordt het nieuwe leven breder uitgemeten. Als we The Lord of the Rings nemen, dan zien we dat het leven van de hobbits in hun woongebied weer zijn paradijselijke trekken aanneemt. Na het verslaan van de vijand wordt de Shire in vrede bewerkt als een tuin, hobbits trouwen, krijgen kinderen en vieren hun feesten.
Maar ook een realistisch dra-ma als Gran Torino (2009) geeft ons dat inzicht: nadat een verbitterde oorlogsveteraan eerst zijn Aziatische buren heeft dwarsgezeten en ze daarna heeft leren waarderen, springt hij in de bres als de jongste zoon in de greep van een buurtbende dreigt te raken. Hij laat hem een kans op een nieuwe toekomst na – waarvoor zijn sportauto, de Gran Torino, symbool staat: vrijheid en verbondenheid in plaats van verslaving en angst. Als de oude Walt hierbij zelf het leven laat, is de pose waarin hij op het gras neervalt niet mis te verstaan: de tweede kans voor de jonge Thao is een aspect van het Paasverhaal.
Besluit
Het bovenstaande heeft slechts een paar aspecten van het Paasverhaal aangestipt. Het is daarmee lang niet volledig. Ook gaat lang niet elke vergelijking 100% op. Het is bovendien niet zo dat aspecten van het Paasverhaal een speelfilm goed of slecht maken, of aanbevelenswaardig. Wel vind ik: als Pasen het keerpunt van de wereldgeschiedenis is, dat Christus tot Koning van de wereld maakte, dan zal dit ook te merken zijn in de cultuurgeschiedenis van de twintigste eeuw, in dit geval in speelfilms.
Bart Cusveller is hoofdredacteur van blikoponeindig.nl, de filmsite van CV-Koers en lid van de NGK Ede.