Kerkverlating en diakonie (2)
1988-11-18
De vorige keer is gesteld dat kerkverlating alles te maken heeft met de hechtheid van de gemeenschap die je in de kerk ondervindt. Daarin speelt de diaken een belangrijke rol. Naaste zijn op basis van vriendschap - zo zou ik de belangrijkste taak van diakenen willen aangeven. Als een verbijzondering van het ambt van alle gelovigen.- Jaargang 32
- nummer 43
In het voorgaande werden twee punten genoemd t.a.v. kerkverlating:
1. Is er een kentering in de kerkverlating?
2. De sociale dimensie van de kerkverlating kan je moeilijk overschatten. Als het koud wordt in de kerk ga je de leden verliezen.
Diepste oorzaak.
3. Dit leidt mij tot mijn derde en laatste punt: ik zei: als het koud wordt in de kerk ligt daar één diepe oorzaak van kerkverlating.
Niet dè, of de diepste. Wat die diepste oorzaken dan wel zijn daaraan wil ik aandacht besteden in dit derde en laatste punt van mijn inleiding. Om het kort samen te vatten: achter sociologische oorzaken ligt ten diepste een geestelijke strijd.
Een trui in de Sahara.
Wie de boeken en artikelen over kerkverlating een beetje bijhoudt, zal bemerken dat de meesten het verschijnsel verklaren vanuit de samenleving.
G. Dekker en P. van der Ploeg zijn sociologen.
Zij zeggen het volgende: wil je iets geloven bijv. dat een trui warm is en de moeite waard om aan te schaffen, dan moet je eerst in een situatie geplaatst zijn waarin dat je aanspreekt.
Wie midden in de Sahara reclame maakt voor warme truien, zal merken dat niemand er een aanschaft, ondanks alle inspanningen. De sociale situatie staat loodrecht op die reclame en tegen die situatie kanje niet op. Maar gebruik je maar een kleine flitsende reclame voor die trui op IJsland, dan heb je direkt succes. De omgeving vráágt erom.
Vanuit dit voorbeeld terug naar ons onderwerp: Kerkverlating: onze omgeving vraagt niet om dit artikel van een alles omvattende zingeving. Wij zijn als mensen die truien aanprijzen in de Sahara.
Dit is één van de konklusies uit de studie van P. van der Ploeg. De vroegere samenleving was uniform en vroeg om een uniforme zingeving, die als een koepel ons allen omvangt (een andere socioloog noemde dit: het hemels baldakijn, P. Berger) maar de huidige pluriforme samenleving deelt een mens op in een veelvoud van kleine kringen en verbanden, die ieder weer heel eigen waarden hebben en die daarom helemaal niet uitnodigt tot het hebben van één alles verklarende en zingevende Werkelijkheid. De koepel werd ingewisseld voor de paraplu: ieder de zijne en ieder met zijn eigen handvat en voor ieder verband weer een andere.
(Het lege testament, 186).
Ik zou hier nog door kunnen gaan en verder kunnen uitleggen hoezeer deze verandering in de samenleving heeft bijgedragen tot het Sahara-effekt. In feite heb ik dit alles in gedachten gehad toen ik in het tweede punt van deze lezing zo grote nadruk legde op het belang van een tegenwicht tegen dit Sahara-proces in het onderhouden van een hechte op elkaar betrokken, ieder persoon erbij betrekkende gemeenschap.
Hoezeer deze sociologische achtergronden ook meespelen toch stoten zij niet door naar de diepste oorzaken.
Achter deze ontwikkelingen vàn een door christelijke zingeving bepaalde samenleving naar een geseculariseerde pluriforme maatschappij zitten geestelijke krachten. Het zijn maar niet evoluerende processen. Wie de Schrift gelooft ziet achter deze historische ontwikkeling in het Europa van de 20e eeuw een herhaling van het oude afvalmotief dat ook in Israëls geschiedenis een rol speelde - en nog weer verder terug: het is precies dezelfde macht die Eva ertoe verleidde om zelf haar leven in de hand te nemen en zo als God te worden.
Krijgslisten
Wij worden er hier uitdrukkelijk op gewezen in Paulus brief aan de Efeziërs, die ook helemaal gewijd is aan een analyse van het leven en de toekomst van de Kerk. Daar schrijft hij: ten diepste gaat onze strijd niet tegen mensen van vlees en bloed, maar tegen de vorsten, de machthebbers en heersers van deze duistere wereld, tegen bovenaardse machten van het kwaad. Heel uitdrukkelijk zinspeelt hij hier op de krijgslisten van de duivel, letterlijk staat er in het Grieks: de "methoden" van de "diabolos", wat letterlijk betekent "uiteenwerper". Wat zijn zijn methoden? of zoals Goed Nieuws terecht vertaalt: Krijgslisten? Ik wil er drie noemen die nauw aansluiten bij de sociologische achtergronden die ik zoëven noemde.
De leeuwen de vos
A. De eerste vechtmethode van de duistere tegenspeler van God is: volg nooit de stijl van de leeuw maar van de vos. (Zie ds Guiness, The gravedigger file Inter-varsity press '83.) Toen Lodewijk de Veertiende van Frankrijk, de zonnekoning, uittrok ten strijde had hij een inscriptie op zijn kononnen laten graveren: ultima ratio regum: het laatste argument van alle koningen is: het kanon. Dat typeert een vecht-stijl. Je krijgt je gelijk door een openlijke harde konfrontatie. Wie hierin de sterkste is heeft gewonnen. Wie niet wint, verliest.
Het is de stijl van de leeuw. Kracht tegenover kracht. Wie de sterkste is wint.
Er is een heel duidelijk punt van ontmoeting: het slagveld. De duivel zal nooit deze stijl van vechten kiezen. Hij zal altijd een andere strijdmethode kiezen om God en zijn werk te ondermijnen.
Het is de stijl van de vos die overal ontwijkt, nooit duidelijk ergens een front heeft, maar in een rondcirkelende beweging systematisch overal de poorten van de vijand verzwakt, hier wat vernielt, en daar een kip steelt - en je krijgt hem nooit in het vizier.
Deze strijdmethode verklaart het machteloze gevoel dat ik persoonlijk vaak ken als ik werk voor het evangelie. Je voelt je vaak als een waddenloper die te laat van huis ging en de overkant niet haalt: plotseling stijgt het water op van alle kanten: overal een beetje en nergens eens een flinke golf die je zou kunnen ontwijken. Dit is precies het effect van het uiteenbreken van onze eerst uniforme samenleving in een nu pluriforme samenleving.
Er is niet één terrein in de samenleving waar de duivel als diabolos zijn hoofdaanval opbouwt zodat wij hem daar in het vizier kunnen krijgen en een dodelijke slag toebrengen. Neen hij kiest de stijl van de vos en pest ons in een omtrekkende beweging overal een beetje.
Paulus zou zeggen: hou hem in de gaten in deze strijdmethode en leg je wapenuitrusting niet af. Hij ondermijnt, demoraliseert, infecteert en ontmoedigt tenslotte op alle terreinen des levens.
Tot hij de laatste staatsgreep kan uitvoeren.
De stijl van Delila
De tweede regel, die wij meer intern in het kerkelijk leven ontdekken is de strijdmethode van de boze om liever onze kracht te ondermijnen dan ons in onze zwakheid te treffen. Waar wij zwak zijn daar zijn wij ons meestal wel bewust van mogelijke aanvallen. Een commandant zet bij een zwakke plek in de verdedigingsgordel wel een bewaker, maar daar waar wij sterk zijn of menen te zijn daar zijn wij vaak het minst op onze hoede. Delila wist Simson te overwinnen doordat zij wist door te dringen tot het geheim van zijn kracht en dáár haar frontale aanval inzette.
Zo ligt het in de stijl van de boze om bijv. de kracht van de orthodoxie te ondermijnen door het geloof in absolute waarheid aan te tasten. Wat de kracht was van de gereformeerden: er is een absolute antithese tussen waarheid en leugen, wordt hun zwakheid zodra zij dat verkeerd toepassen en absoluut maken wat relatief is. Dan krijgt het een karikatuurvorm zoals bij de grimmige onderhouding van een bepaalde zondagsheiliging - en het gevolg is de volgende generatie maakt relatief wat absoluut is. De kracht van l'Abri is haar afhankelijkheid van Gods leiding. Zodra dit uitloopt in gemakzucht waarmee wij Gods water maar over Gods akker laten lopen, is de 'kracht verkeerd in zwakheid. De kracht van de vrijgemaakten was hun afwijzing van de wereld in de kerk - maar hun kracht dreigt hun zwakheid te worden zodra zij zouden gaan menen zelf de enige kerk te zijn in de wereld. Op precies dezelfde wijze is de boze aan het werk in onze postchristelijke samenleving: wat de kracht was: de vruchten van het christendom: vrijheid, liefde, gerechtigheid, wordt ondermijnd zodat vrijheid verandert in "ieder doet het zijne", liefde in sex, en gerechtigheid in het uitdelen van onverdiende geschenken - lukt het om zo de kracht van een samenleving te breken, dan is de diabolos, de uiteenwerper, veel dichter bij zijn doel, dan als hij probeert ons in onze zwakheden te treffen.
Klaas-Vaak-effekt
De derde krijgsmethode waar ik met hulp van ds Guiness aandacht voor vraag hangt met de twee voorgaande samen en dat is het Klaas-Vaak-effekt.
De duivel is de duivel niet wanneer hij niet voortdurend zou proberen om ons zand in de ogen te strooien. Hitler was daar een meester in. Niemand had er erg in in 1938 wat hij eigenlijk van plan was, zodat zelfs de minister van buitenlandse zaken van Engeland, Chamberlain, de historische vergissing beging om Hitler in zijn vreedzame bedoelingen te geloven.
Op dezelfde manier wordt ons zand in de ogen gestrooid als wij niet meer opmerken wat er eigenlijk in onze samenleving aan de hand is - wat de eigenlijke drijfveren zijn van onze cultuur: als het niet langer de eer van God is, wat is het dan wel? Weet u het? Ik niet, want voortdurend worden wij in slaap gesust.
Is het echt: een vermenselijking van de samenleving? Maar waarom wordt deze dan steeds meer onpersoonlijk? Is het gerechtigheid? Maar waar is de gerechtigheid te vinden als de wereldarmoede alleen toeneemt. Ontplooiïng van deze wereld? Maar het milieu zucht en kermt. Ik weet het niet waar onze samenleving op uit is, maar ik wil niet in slaap vallen en blijf mijzelf herinneren aan het gebod om waakzaam te zijn. Er is een Chinees spreekwoord dat luidt: alsje wil weten wat water is, moetje het niet aan een vis vragen. Hij is er zo diep mee verbonden dat hij de afstand mist om het te kunnen beschrijven. Zo zijn wij zo diep met deze westerse cultuur verbonden geraakt en in slaap gesust dat wij voor de meest ingrijpende veranderingen geen oog hebben, zoals het meest ontzettende feit dat Europa niet meer christelijk is - dat de fundering van onze cultuur niet deugt, dat er zware barsten zitten in de muren en dat demonische ideologieën op de loer liggen om het gat en de leegte van een god-loze samenleving in te vullen.
Geestelijke wapenrusting
Ik weet het, het lijkt alsof ik mij hier wel heel ver heb verwijderd van het onderwerp kerkverlating. Toch word ik veel meer bemoedigd als ik het verschijnsel kerkverlating kan plaatsen in het licht van een geestelijke strijd, die in alle hevigheid aan de gang is, dan wanneer ik ben overgelaten aan sociologische determinanten (bepalende faktoren).
Ineens zie ik ook de diepte en de scherpte in van Paulus' vermaning om vooral niet de wapenrusting van God af te leggen. Wij staan niet machteloos tegenover de krijgslisten van de vijand van God. Integendeel: onze kracht is in de Heer en in zijn sterke macht. De wapenrusting die Hij ons aanbiedt is de waarheid als onze gordel (aktueel t.o. de relativerende gedachte dat waarheid niet bestaat) doe de waarheid om als gordel en doe de gerechtigheid aan als pantser - dat heeft alles te maken met het nieuwe leven in vergeving en liefde in Christus. Bind onder uw voeten de bereidheid om de vredes boodschap te brengen. Draag daarbij het schild van het geloof - dat diepe vertrouwen op God is in staat om als een schild al de brandende pijlen van de boze te doven.
Zet de helm op van de hoop op de doorbraak van Gods heilsplan - ook voor Europa en post-christelijk Nederland en pak het zwaard van de Geest, dat wil zeggen, het Woord van God.
Dat is de geestelijke wapenrusting en die wordt ons aangereikt als onmisbaar middel tegen de methoden van de boze.
Ten diepste is hij het die aan het werk is achter alle verschuivingen in de samenleving en kilheid in de kerk. Doorzie zijn opzet, leer van je fouten en wees sterk in de Here.