De komeet van Halley (3)
1986-01-10
Wanneer de staartsterren in een zeker vlak liggen en wanneer dit vlak het vlak van onze planeten kruist - zijn daar geen botsingen mogelijk? - Jaargang 30
- nummer 2
Uiteraard wel. De kansen op botsingen zijn, vanwege de verschrikkelijk grote afstanden, weliswaar verschrikkelijk gering. En zoals elke planeet (Mercurius, Venus, Aarde, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus, Neptunus en Pluto) zijn eigen vaste afstand om de zon houdt en de ander dus nimmer zal raken; zo laat het zich horen dat kometen, die alle in een soortgelijk vlak liggen, elkander ook niet zullen benaderen, maar hun vaste banen houden.
De botsingskansen ontstaan echter, waar beide vlakken elkander snijden. We zeiden al, dat de snijlijn door de zon gaat.
Wanneer een staartster zijn loop om de zon maakt en door het planetenvlak breekt, zou hij een planeet kunnen raken. En dat is herhaaldelijk gebeurd ook.
Breekt Halley's komeet twee maal in 76 jaar door ons vlak, de Encke doet dat elke 40 maanden! Elk jaar zien we op aarde gemiddeld vijf kometen door "ons" vlak breken.
Van HK is niets te vrezen. Volgens berekeningen heeft die nimmer de aarde beschadigd, nauwelijks met zijn staart een veeg gegeven. Volgens de computers zal HK ook in de berekenbare toekomst de aarde nimmer raken.
Maar Encke deed wel enig kwaad. Als we zien naar de pokdalige gezichten van de Maan, Mars en andere, dan wijzen die op zware botsingen. Daar zijn rotsachtige brokken tegen aan gekomen. In 1178 zag de Engelse monnik Gervase van Canterbury een vlam op de top van de wassende nieuwe maan, gevolgd door een afsplitsing. Pas in 1970 kon worden vastgesteld, dat deze waarneming juist is geweest.
Metingen tonen aan dat de maan nog steeds bezig is na te trillen van die ontmoeting. De krater Bruno kreeg zijn naam.
In 1908 sloeg een meteoor, dat is een fors brokstuk van een komeet, tegen de aarde in Tunguska, Siberië. Dat is te zeggen: hij ontplofte in de dampkring, ongeveer 10 kilometer hoog. Maar daaronder werden alle bomen, in een gebied van 23 kilometer middellijn, geveld.
In 1975 meldden de op de maan opgestelde seismografen, een zware botsing, vermoedelijk van een zwerm voorwerpen. Zulk een zwerm, vergelijkbaar met Gervase's waarneming in 1178, kan een massa hebben van wel 1 miljard ton, dat is het tiende van een forse komeet.
Deze drie laatste gebeurtenissen komen op naam van de komeet Encke, of diens voorganger, die een omlooptijd van 3.3 jaar heeft.
In dit verband kunnen we vragen: wat is een sterrenregen?
Gaat de aarde met haar dampkring door de ruimte, dan ontmoet zij telkens kleine korrels, uitgestoten door kometen of meteoren. Komen zulke korrels kosmisch vuil in aanraking met de dampkring, dan levert de wrijving warmte, gloed, licht en verbranding. We zien soms een "ster" ontstaan, blinken en verzinken in enkele seconden. We spreken dan van een vallende ster en die vallende sterren komen gemiddeld 5 per uur voor.
Maar wordt een staartstuk van een komeet doorkruist, dan ontmoet de aarde vele vuilkorrels.
Dan spreken we van een sterrenregen.
De HK levert jaarlijks een sterrenregen in mei en oktober: restanten van zijn staart, waar we zijn baanvlak kruisen.
We kunnen op een sterrenregen staat maken: op 4 mei (in Akwarius gedurende 20 uur) - 13 augustus (in Perseus, 50 uur) - 20 oktober (Orion, 25 uur) - 17 november (Leeuw, 10 uur) - en 13 december (Tweelingen,. 50 uur). Zulk een sterrenregen is ongevaarlijk, maar schoon. Op 4 mei aanstaande kunnen we op een bizonder grote sterrenregen rekenen, vanwege HK.
De sterrenregen van midden november geeft meestal 10 meteoren per uur. Maar in 1833, toen de aarde door een dichte zwerm van kometen stof ging, vielen er naar men zegt 200.000 sterren.
De laatste grote sterrenregen is in 1966 geweest; een volgende zal in 1990 zijn.
Is een sterrenregen ongevaarlijk, een botsing van de aarde met een werkelijke kern kan schade geven als van een kleine atoombom, zoals in Siberië. In 1976 brak de komeet West voor de ogen der waarnemers in vier grote brokken uiteen, die zich langzaam van elkaar verwijderden. Ook HK heeft dergelijke grote brokken' in zijn gevolgen die zouden gevaarlijk zijn bij ontmoetingen.
Er is een zaak blijven liggen, die in het eerste artikel werd aangestipt: de ster van Bethlehem.
Wat was die ster? Was het wel een ster? Kunnen we die, met onze huidige kennis van. Gods schepping verstaan?
Mattheüs is de enige, die ons het verhaal doorgeeft. Hij spreekt van een bizondere ster, die de Chaldese astronomen attent maakte op de geboorte van de Wereldvorst. Deze ster leidde hen naar Jerusalem. Van daar stuurden de Joodse wijzen hen naar Bethlehem. En alweer gaf de ster leiding en bracht hen in de stal bij het Kindeke Jezus.
Daarna wordt over de ster niet meer gerept.
Er zijn elementen in dit verhaal, die sterk aan een komeet doen denken. Eerst het verschijnen van een opvallende ster, die daar niet eerder gezien was. Dan het zich verplaatsen van de ster.
Vervolgens een stilstaan van de ster. (Dat schijnt een komeet ook te doen, wanneer die van richting verandert.). Tenslotte het verdwijnen van de ster.
De komeet van Halley is verreweg de meest opvallende komeet.
Hij trekt bij de meeste verschijningen aller aandacht, zeker die van sterrenkundigen. En wanneer verscheen de HK eigenlijk?
Volgens berekeningen moet dat 5 oktober van het jaar 11 v. C. zijn geweest. Dat klopt niet met het jaar lof kort daarvoor. Maar er zijn enkele factoren, die we niet moeten onderschatten. Eerst dat onze jaartelling fout begonnen is en dat Jezus' geboortedatum in 351 werd vastgesteld met 4 tot 5 jaar te late datering*).
In de tweede plaats is er nogal wat schommeling in de omlooptijd van de HK, vanwege de attractie van grote planeten, wanneer die gepasseerd moeten worden.
Die omlooptijd kan 76 jaar zijn, ook 80 jaar, ook 72 jaar.
En in de derde plaats: de ster verscheen niet tijdens Jezus"
geboorte, maar geruim en tijd daarvoor: de wijzen in Babel hadden een reis van ongeveer een half jaar te maken, na hun conclusies te hebben getrokken en hun voorbereidingen getroffen.
Als we deze drie factoren meetellen is het dus mogelijk, dat het de komeet van Halley was, die de Oosterse wijzen geleid heeft.
En we herinneren aan de fresco's van Bondone in Padua, geschilderd in 1304, nadat hij de komeet in 1301 had gezien. Bestond er een overlevering, dat de ster van Bethlehem een staartster was? We weten het niet; wel dat Bondone talloze malen is nagebootst, in schilderijen, prenten en kerststalletjes. En laten we daar geen gewetenszaak van maken.
Een wonder blijft een wonder, ook al gebruikt de Heere, om ons iets te wijzen, vaakeenvoudige en voor de hand liggende middelen: Hij beschikt over een storm, over regen,droogte, over een vis. een ezel, over vijgekoeken, brood en wijn.
Tenslotte. Wat is de mensheid gelukkiger geworden, met de opgedane kennis? Loont het alles wel de moeite en de kosten?
Dat is moeilijk te zeggen. Hoogstens kunnen we zeggen, dat de mensheid, zonder de geschonken middelen te gebruiken, nog ongelukkiger zou zijn: immersten prooi aan vreesachtig bijgeloof en paniek.
Maar de vraag is niet juist. Het is immers de taak van de mens, de opdracht, in het paradijs gegeven: om Gods schepping "te bouwen en te bewaren". Dat is te onderwerpen en te versieren.
Het bestuderen van de schepping is een· der moeilijke bezigheden, die God de kinderen der mensen gegeven heeft, zei de Prediker al. Dat is bouwen van inzicht; onderwerpen, zoals vorsten doen. En de vreugde, die de mens ontvangt in het nagaan van Gods wondere en wijze wegen, dat is zijn arbeidsvreugde: zijn registreren en uitstallen en bewonderen van Gods grote werken.
Zo zong David: ,,O Heere, onze Heere, hoe heerlijk is uw naam over de ganse aarde. Gij, die uw majesteit toont aan de hemel."
"Aanschouw ik uw hemel, het werk van uw vingers, de maan en de sterren die Gij bereid hebt - wat is de mens, dat Ge aan hem denkt?"
*) Op grond van gegevens van Flavius Josephus, van de Romeinse geschiedschrijving, en van een maansverduistering op 13 maart 4 v.C.; kan vastgesteld worden, dat Herodes stierf in het jaar 4 v.C, Maar toen waren geboorte, kindermoord en vlucht naar Egypte al geweest.