Individuele- en maatschappelijke ethiek
1986-08-08
§1. Inleiding - Jaargang 30
- nummer 30
Ethiek (afgeleid van het Griekse woord éthos, dat o.m. gezindheid betekent) zou men kunnen omschrijven als de leer van goed en kwaad. Wat moet gedaan worden' om een handeling als goed te kunnen kwalificeren en wat moet daarvoor worden nagelaten? Ethiek is een gedragswetenschap, die het normatieve in het menselijk gedrag tot object, tot veld van onderzoek heeft. Maar waar halen we de criteria, de beginselen voor dat onderzoek vandaan? D'e criteria, de beginselen ontlenen we aan onze "levensbeschouwing", onze godsdienstige overtuiging. Als het goed is, is deze overtuiging van een christen op de Bijbel gebaseerd. De twee criteria, de twee beginselen van waaruit over christelijke ethiek dient te worden nagedacht zijn vervat ·in het dubbelgebod God lief te hebben boven alles en onze naaste als onszelf. Aan dit dubbelgebod hangt de ganse wet en de profeten. Het is voor een christen het enige (normatieve) vertrekpunt voor al zijn/haar doen en denken.
§2. Verschil individuele- en maatschappelijke ethiek
Wanneer het gaat om de vraag wat de leer van goed en kwaad voor het handelen -van de enkeling betekent, dan is er sprake van individuele ethiek. De enkeling moet dan in een persoonlijke relatie tot de ander of anderen staan en moet de bevoegdheid hebben dan wel in staat zijn uit verschillende voorhanden zijnde alternatieve mogelijkheden te kiezen. Voorbeelden, waarin het gaat om individuele ethiek:
1. Wanneer iemand mij besteelt, begaat deze een misdrijf; dit misdrijf levert een economisch delict op '(het gaat nl. om schaarse goederen,. 'die weggenomen worden). Het misdrijf speelt zich af tussen individuen, die niet in een structurele maar in een persoonlijke relatie tot elkaar staan. (Ook al heb ik de dief niet gezien en zal ik deze nimmer te zien krijgen.)
2. Wanneer ik mijn buurman nimmer groet, hoewel ik hem op gezette tijden ontmoet, omdat ik hem niet interessant vind; is dat uit sociaal oogpunt, uit het oogpunt van omgaan met mensen, in strijd met de leer van het goede. 1 is een voorbeeld van individuele economische ethiek; 2. is een voorbeeld van individuele sociale ethiek.
Er is sprake van maatschappelijke ethiek wanneer het gaat om de vraag wat de Ieer van goeden kwaad voor de enkeling betekent voor zijn handelen en denken in de samenlevingsverbanden (bedrijf, beroep, school, kerk, staat) en voor de toepassing van deze leer voor de structuur van deze (bovenindividuele) verbanden. De betrekking van de enkeling tot de ander of anderen is hier niet van persoonlijke, maar van structurele aard; zij is structureel bepaald. De beslissingen, die genomen of voorbereid moeten worden, zijn collectieve beslissingen.
Voorbeelden, waarin het gaat om maatschappelijke ethiek:
3. Hoe dient het nieuwe stelsel van sociale zekerheid. eruit te zien vanuit het aangenomen ethisch uitgangspunt (een voorbeeld van maatschappelijk sociale ethiek.)
4. Wat is een rechtvaardige inkomensverdeling en zo deze bestaat hoe bereiken we deze. (Een voorbeeld van maatschappelijk economische ethiek.)
5. Wat betekent de leer van goed en kwaad voor de arts inzake vraagstukken van geboorteregeling, abortus en euthanasie. (Een voorbeeld 'van maatschappelijk medische- ethiek.) Meestal noemt men wat ik maatschappelijke ethiek noem sociale ethiek. Ik geef er echter de voorkeur aan het woord sociaal te reserveren voor zaken, die de menselijke omgang individueel dan wel maatschappelijk betreffen. Het maatschappelijke omvat naar mijn mening o.m. het economische en het maatschappelijk medische, waarvan hiervoor voorbeelden zijn gegeven. Bovendien heb je niet alleen in de sociale, maar in elke vorm van ethiek met mensen te maken. De mens fungeert naar meer zijden dan alleen de sociale. Aan allerlei vormen van ethiek zit dus een individuele- en een maatschappelijke kant (van de zaak), die overigens niet los vim elkaar staan. Maatschappelijke ethiek ontspringt aan, heeft zijn wortels in individuele ethiek. Problemen van maatschappelijke ethiek zijn in laatste instantie problemen van individuele ethiek, al dient men deze beide wel goed te onderscheiden, Het gaat in belde gevallen om de leer van goed en kwaad en in alle christelijke ethiek, zowel individueel als maatschappelijk dus - om het genoemde dubbelgebod. Het gaat niet aan de ene ethiek tegen de andere uit te spelen.
§3. Een gelijkschakeling. Een tweetal voorbeelden
In de maatschappelijke ethiek dient men dus rekening te houden met het "eigene", het structureel bepaalde, het specifieke van het betrokken veld van onderzoek.
Men kan het gevondene, de toepassingen van de individuele ethiek niet "zomaar" overbrengen. naar het terrein van de maatschappelijke ethiek. Doet men dit wel (en het gebeurt helaas veel) dan is het zo goed aIs zeker, dat men met schone idealen precies het tegenovergestelde bereikt van wat men had willen bereiken. Hoogstaande individuele ethiek is geen garantie voor inzicht in maatschappelijke structuren; daarvoor is kennis en inzicht van en in de werking van de maatschappij naar zijn verschillende zijden nodig. Een tweetal voorbeelden van het gelijkschakelen van individuele- en van maatschappelijke ethiek.
6. Het is in een bedrijf in strijd met de individuele economische ethiek werknemers, die hetzelfde werk verrichten- even oud zijn en onder precies dezelfde omstandigheden werken, een verschillend loon te betalen: Wanneer men deze richtlijn, die uit deze individuele ethiek voortvloeit "zomaar" overbrengt, toepast naar resp. op het terrein van de maatschappelijke ethiek dan gaat men de fout' in. Het zou in dit geval betekenen, dat alle werknemers in den lande, die even oud zijn, alle hetzelfde werk verrichten onder precies dezelfde omstandigheden, hetzelfde loon zouden moeten ontvangen. Uit maatschappelijk oogpunt volgt dan niet "zonder meer" uit genoemde individuele. ethiek. Er dient n.l. rekening gehouden te worden met de verschillende vraag -en aanbodomstandigheden in de verschillende delen van het land, zo die er zijn natuurlijk. Het kan zijn, dat de vraag- en aanbodomstandigheden in bijv. Brabant anders Iiggen dan in bijv. Groningen, In Brabant is de vraag naar bedoeld soort werknemers veel groter dan in Groningen; In Brabant zal in dit geval het loon van deze werknemers gaan stijgen boven dat' van soortgelijke werknemers in Groningen.
In de maatschappelijk economische ethiek heeft men o.m. met marktfactoren te maken, rekening te houden, anders maakt men brokken. In Brabant zal in casu het arbeidsaanbod niet groter worden (en zal de schaarste' van betreffend soort arbeid blijven), indien het loon daar niet hoger zou mogen zijn dan in Groningen. We gaan hierbij uit van een bepaalde graad van' mobiliteit van betreffend soort arbeid, althans dat 'deze "behoorlijk" groter is dan nul. Op de wat langere termijn is dat zo goed als altijd het geval. De economie in het land verstart (de welvaart en meer dan dat wordt geringer) bij dergelijke verkeerde collectieve beslissingen, beslissingen dus, die geen rekening' houden met het "eigene" van de economie. De rekening van dergelijke verkeerde beslissingen wordt doorgaans door anderen betaald dan degenen, 'die de beslissingen nemen.
7. In de bekende gelijkenis van de barmhartige Samaritaan wil Christus ons leren, dat wij hebben om te zien naar' de ander, voor wie wij de naaste hebben te zijn; deze dienen wij zonder terughoudendheid hulp te bieden.
We hebben daarbij niet uit te gaan vanuit onszelf, maar vanuit de ander, voor wie wij de, naaste hebben te zijn.
Vanuit deze gelijkenis, die in de eerste plaats van belang is voor de individuele sociale ethiek, 'kan men niet "zonder meer": concluderen tot bijv. grootscheepse hulp aan de Derde Wereld, aan de zgn. arme landen in de wereld. Dat is nl. een vraag van maatschappelijk sociale ethiek, die overigens niet los staat van de inddviduele sociale ethiek. Het één ligt wel in het verlengde van de ander nl., maar de ene vraag is de andere niet. Ik beweer niet, dat men hier op grond van individuele ethiek niet mag concluderen tot maatschappelijke ethiek, maar niet "zonder meer" dus. Het meerdere zit hem hier in de verschillende omstandigheden en mogelijkheden, die genoemd worden in de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan en die, die aan de orde zijn in de zgn. arme landen. In laatstgenoemde omstandigheden gaat het om collectieve beslissingen, die, indien op een verkeerde ethiek gebaseerd, averechts kunnen uitpakken wat de resultaten betreft. Men helpt bijv. de zgn. arme landen, maar daardoor wordt de zelfwerkzaamheden in die landen om de armoede te boven te komen nog slechter.
Of: hulp helpt niet, omdat deze in verkeerde handen terecht komt en/of verkeerd gebruikt wordt dan wel kwantitatief geen zoden aan de dijk zet. Hiermee is niet gezegd, dat wij niets hoeven te doen aan de armoede in de zgn. arme landen, maar wel, dat uit de individuele ethiek niet "zonder meer" een gelijke. maatschappelijke ethiek volgt; de richtlijnen uit de ene ethiek zijn niet "zonder meer" toepasbaar in de andere ethiek. Wel moet gesteld worden, dat de individuele ethiek de aanzet vormt voor de maatschappelijke ethiek en dat in de praktijk ook doet. Iemand, die vanuit een goede Individuele ethiek leeft, hoeft nog geen verstokte egoïst te zijn, wanneer hij/zij over bijv. hulp aan de zgn. arme landen anders denkt dan U, die misschien van mening is, dat een zgn. arm land in de wereld precies dezelfde behandeling dient te ontvangen dan de man, voor wie de barmhartige Samaritaan de naaste was. In de maatschappelijke ethiek heeft men doorgaans te maken met wat men de "normatieve structuur der feiten" zou kunnen noemen. Mensen handelen nu eenmaal zus of zo; daaraan is in deze wereld niets te veranderen. Bijv. mensen zijn in hun maatschappelijk gedrag veelal egoïsten en wanneer men daar maatschappelijk geen rekening mee houdt, maakt men weer brokken. Men moet dit, dacht ik, in navolging van de Bijbel "de hardigheid des harten" van de mensen noemen.
Maar bij de "normatieve structuur der feiten" gaat het niet alleen hier om, maar ook om iets anders. Mensen kunnen de reikwijdte van hun handelingen (ook de charitatieve) bijv. geheel of gedeeltelijk niet overzien of zien de resultaten daarvan niet. In dit geval worden vrij gauw bedoelde handelingen achterwege gelaten; Dit is een maatschappelijk feit, dat ieder bij mensen kan vaststellen. In de maatschappelijke ethiek zal men ook met dit gegeven rekening hebben te houden.