‘Hoe zal dat gebeuren?’
2007-12-21
Binnenkort staat de feesttafel weer gedekt. Stel je voor: een wit tafellaken met daarop een fles witte wijn. Liebfraumilch, bijvoorbeeld. En bedenk dan ook dat de zon opeens doorbreekt. Een lichtstraal valt langzaam door de fles. Licht dat de 'lieve vrouw' onaangetast laat maar wel laat schitteren...- Jaargang 51
- nummer 25
Het oproepen van beelden is van alle tijden. Het is bij uitstek het terrein van kunstenaars. Al vanaf de eerste eeuwen van het christendom hebben ze beelden bij het woord gemaakt. Of beelden van het woord. Goede beelden kunnen voor zichzelf spreken. Zo’n beeld bevindt zich in het Museum voor Religieuze Kunst in Uden. Op een houten haspel heeft Guido Geelen (1961) ruwe, rondgebogen vormen gelegd. In de terracotta figuur is wel een verfijnd gezicht te ontdekken. Het beeld dat daarmee geschetst wordt, is herkenbaar als Maria. Vanuit het midden schijnt een fel licht. Misschien denkt iemand vanuit de rooms-katholieke traditie aan de Lourdes-grot, aan de kracht die Maria zelf uitstraalt, maar bij mij komt het wonder uit Lucas 1 naar boven. Maria die kracht van God, de Allerhoogste, ontvangt. Ze raakt zwanger en zal de zoon van God gaan baren. Jezus, het licht van de wereld. Guido Geelen geeft het licht een centrale rol. Zijn sculptuur uit 1996 zou je een eigentijdse annunciatie (‘aankondiging’, de term voor een kunstwerk over deze geschiedenis) mogen noemen. Het is de bedoeling dat dit werk te zien is bij de tentoonstelling Maria met Kind (van 15 december tot 4 februari 2008).
Top 5
De aankondiging van Jezus’ geboorte blijkt een geliefd onderwerp in de kunst. Er wordt wel gezegd dat het tot de top 5 van uitgebeelde onderwerpen behoort. Het heeft een lange traditie: er is al een voorstelling gevonden in de catacomben uit de derde eeuw na Christus. Waren Maria en de engel eerst nog bijna gewichtloos en onlichamelijk, door de eeuwen heen worden ze steeds meer geplaatst in een duidelijk herkenbare, aardse omgeving.
De engel krijgt vanaf de vijfde eeuw ook vleugels toebedeeld, zo wordt zijn rol als boodschapper versterkt.
‘Gegroet Maria, je bent begenadigd, de Heer is met je.’ Op middeleeuwse voorstellingen zijn deze woorden niet zelden op een tekstrol te lezen, vanaf de Renaissance staan ze meestal langs de rand van het schilderij.
Fra Angelico
Als er iemand uitspringt in de geschiedenis van de annunciaties is het de Italiaanse schilder Fra Angelico (1387-
1455). Als hij tot de orde van de Dominicanen toetreedt en in het nieuwe klooster San Marco bij Florence gaat wonen, schildert hij in de slaapruimtes van zijn medebroeders vele annunciaties op de muren.
Angelico schildert Gabriël en Maria zittend in een overdekte galerij, de architectuur lijkt op die van Angelico’s eigen klooster. Door Maria in een kloostercel af te beelden, op een houten krukje, wordt haar eenvoud versterkt.
Het nieuwe leven begint daar waar ze niet door de wereld afgeleid wordt. Ook de houding van Maria drukt onderwerping uit. Haar gevouwen handen (gespiegeld in die van Gabriël!) lijken te zeggen: ‘Laat er met mij gebeuren wat u hebt gezegd.’ De zachte tinten die gebruikt zijn, versterken het ingetogen karakter van deze ontmoeting. De afgesloten tuin kan naar Maria’s maagdelijkheid verwijzen, mogelijk ook naar het afgesloten paradijs. Op een andere annunciatie (ca. 1438) zijn op deze plaats namelijk Adam en Eva te zien, terwijl ze door de engel uit het paradijs worden verdreven.
Want is de komst van Christus al niet in het begin van de bijbel beloofd, om de zonde van de mensen teniet te doen?
Op diezelfde annunciatie zijn nog wat meer opmerkelijke details te zien: de handen van God, door licht omgeven, en de witte duif in de lichtstraal. De kleuren zijn hier veel sprekender en er is zelfs bladgoud gebruikt. Maar deze aankondiging heeft ook weer een ander doel dan de persoonlijke meditatie van een kloosterling: als deel van een veelluik, een altaarstuk, speelt het een belangrijke rol in de liturgie.
Fra Angelico inspireert ook hedendaagse kunstenaars tot het maken van nieuwe annunciaties. Liesbeth Lehr (1941) gebruikt in verschillende kunstwerken beelden van Angelico en combineert ze o.a. met lettertekens. In zachte kleuren schildert ze de hemelse sfeer waarin Maria de woorden tot zich laat komen, woorden die soms letterlijk in het beeld worden opgenomen. De kunstenares maakt gebruik van een bepaalde druktechniek en combineert dit met verschillende pigmenten op handgeschept papier en linnen. Materiaal, woord en beeld vormen geen tegenstelling, ze vullen elkaar aan en vloeien ineen.
‘Ghi ontfinghe in u oren...’
De sfeer van de Maria Boodschap van Frans Franciscus (1959) is een totaal andere. Misschien is de eerste associatie wel Valentijnsdag, zo veel hartjes fladderen er over het doek. Maar dit schilderij viert niet het feest van 14 februari, maar van 25 maart: negen maanden voor kerst.
Wat op het eerste gezicht een gewoon plaatje lijkt, wordt bij langer kijken een verhaal dat ons wat te vertellen heeft. De titel heeft al veel verraden. De bijna goudkleurige broek, de onaardse houding en de eigentijds getatoeëerde vleugels: dat moet wel Gabriël zijn. Met zijn rechterhand wijst hij naar de hemel: hij verkondigt een hemelse boodschap, die als een hartenregen op het meisje Maria neerdaalt. De harten zetten zich, als een decoratief patroon, vast op haar rok: in haar schoot zal het wonder van Gods liefde plaatsvinden.
Maar het wonder zal zich ook op een andere manier voltrekken.
Opmerkelijk hoe haar oor net tussen het blonde haar te voorschijn komt. Ze heeft haar bril afgezet, haar ogen zijn dicht. Een van de hartjes gaat recht op haar oor af. Dat doet denken aan een gedichtje uit de dertiende-
eeuwse Rijmbijbel van Jacob van Maerlant:
‘Maria, vrouwe uutvercoren
Ghi ontfinghe in u oren
Van de Heilighen Geest u kint’
In het Museum Catharijneconvent in Utrecht zijn, behalve deze hedendaagse annunciatie van Frans Franciscus, nog meer opmerkelijke annunciaties uit andere eeuwen te vinden.
Naast de vaste collectie is er nu de tentoonstelling Het geheim van Polen: Middeleeuwse Meesterwerken (nog tot 6 januari te bezoeken). Steeds valt de centrale rol van het woord op. God sprak en het was er. Zijn niet alle dingen door het woord geworden? Zoals bij Frans Franciscus een hartje naar het oor gaat, zie je op middeleeuwse annunciaties vaak een duif rechtstreeks op Maria’s oor afvliegen. De duif, de Geest, als het gevleugelde woord (zie anonieme afbeelding, eind 15e eeuw).
Het Middelrijns altaar in het Catharijneconvent laat nog meer zien van wat zich boven Maria afspeelt.
Behalve een duif komt er ook een piepkleine Jezus op Maria’s oor af!
Gods woord komt ook als bijbel in beeld: Maria zit juist te lezen wanneer Gabriël verschijnt. Volgens sommigen leest ze in Jesaja, over de maagd die zwanger zal worden… Op sommige schilderijen is het boek omwikkeld met een doek. Staat dat niet voor het kind dat in doeken wordt gelegd? Het vleesgeworden woord?
Flesje
Kunstenaars zoeken steeds naar een nieuwe manier om de geschiedenis van de aankondiging en vooral de wondere bevruchting uit te beelden. In feite zoeken ook zij antwoorden op Maria’s vraag: ‘Hoe zal dat gebeuren?’ Langzamerhand krijgen steeds meer vaste elementen een plaats naast Maria en Gabriël. De tak met lelies bijvoorbeeld.
Gangbaar is de uitleg dat hiermee naar de zuiverheid, de maagdelijkheid van Maria wordt verwezen.
Ook is het een symbool van de lente, de tijd van deze gebeurtenis en tegelijk de tijd van het nieuwe leven. Sommigen laten de lelie op Jezus zelf slaan (naar een oude uitleg van Hooglied 2:1).
Rond 1440 schildert Rogier van der Weyden (1399-1464) zijn bekendste annunciatie. In de middeleeuwse slaapkamer staan enkele opmerkelijke voorwerpen. Behalve het vaasje met de lelies zie je ook een flesje, het staat op de schoorsteen. Dit flesje speelt een sleutelrol in het schilderij.
Het licht gaat door het glas heen zonder het te breken. Daarmee verwijst het naar Maria die als maagd zwanger wordt. Gods licht dringt door zonder dat er iets geforceerd hoeft te worden.
Ik weet niet of Henk Helmantel (1945) bij het schilderen van zijn Nieuw leven II (zie voorkant) aan dit flesje van Rogier van de Weyden heeft moeten denken. Het kan haast niet anders. Het ontluikende takje in het ronde, bolle flesje ademt dezelfde geest. Jezus, als het nieuwe leven dat ontvangen is, wil ons op zijn beurt ook nieuw leven geven.
Ook al heeft Henk Helmantel dit niet expliciet als annunciatie geschilderd, net als bij het genoemde werk van Guido Geelen mag je het wel zo interpreteren.
Nieuwe beelden en de associaties daarbij kunnen nieuw licht werpen op het wonder. Kunst helpt ons, net als vorige generaties bij de oude annunciaties, de diepere betekenis van Christus’ komst te ontdekken.
llustraties en literatuur:
www.catharijneconvent.nl
www.guidogeelen.com
www.helmantel.nl
www.museumvoorreligieuzekunst.nl
www.skkn.nl
www.statenvertaling.com
Rob Berkel, Een engel in je kamer, de Maria-boodschap in de kunst, 2000.
Tanja Kootte (red.), Engelen in de kunst, 2006.
J.J.M. Timmers, Christelijke symboliek en iconografie, 1993.
Janneke de Leeuw is opgeleid als kunstdocent en is lid van de CGK/NGK te Arnhem.