Buitenlucht
1986-10-03
"Dear Mr Milo", schreef een Amerikaans predikant deze maand, "dit is alleen een, bedankbriefje vanwege je nimmer eindigende reeksen in 'Opbouw', artikelen die je lezers,, delight and charm*" *(zulke werkwoorden durf ik niet te vertalen)- Jaargang 30
- nummer 38
"In mijn vakanties probeer ik mijnlectuur bij te werken. Ik zit nu bij je artikel over een kerstviering in Schotland -hoe jij met je orgeltje verstopt zat tussen de kerstversiering, en hoe een vrijgemaakte ouderling (in Nederland) op de' kanseltreden van' een overvolle synodale kerk, werd aangetroffen, kerstliederen zingend, terwijl hij bij zijn vrouw in bed had behoren te liggen. Machtig! Ik heb daar lang om moeten grinniken en vraag me af, hoe je zoiets in een serieus blad als 'Opbouw' kunt plaatsen. Maar wel goed.
"Van het begin af krijg ik ‘Opbouw' maar heb te weinig tijd om het elke week te lezen. Wat mij zo boeit is dat jij - geboren en getogen in Nederland en zo zeer betrokken geweest bij alle kerkelijke zaken - dit alles terzijde hebt kunnen schuiven om te verhuizen naar een land, dat historisch, traditioneel en kerkelijk zo geheel anders is, terwijl je je daar blijkbaar geheel bij hebt aangepast.
"Mijn ouders kwamen als immigranten naar Grand Rapids, Michigan. Zij, zowel als mijn grootouders, waren bijzonder kritisch tegenover de Amerikaanse levensstijl - van bovengrondse telefoonlijnen en overdreven advertenties af tot het bijgeloof van de Amerikaanse religie toe. Ze verwierpen de meeste christelijke gebruiken hier met dodelijke ernst. En daarom: wat mij boeit in je overgang naar Schotland is, dat je zo positief staat tegenover je omgeving, en betrekkelijk weinig kritisch tegenover de Schotse kerkelijke stijl. Of lijkt dat maar zo?
"Weet je nog dat ik eens een zondag bij jullie in Nunspeet doorbracht, met prof. B. Holwerda (1950) die bij jullie preekte? Ik was toen student. Een fijne herinnering heb ik aan die twee jaren studie in Nederland. Wat een zegen!
"Veel van de onderwerpen die Nederland vandaag beroeren - de vrouw in het ambt, cultureel relativisme e.d. - hebben ook ons hier te pakken. De Chr. Reformed Church zal eerlang een nieuw Psalter en Liedboek uitgeven en als je wilt stuur ik je een exemplaar.
"Nu, de beste wensen van een Amerikaans lezer en laat ze glimlachen Kom je ooit deze kant uit, laat het me weten."
-*-
En als, u nu; waarde lezer, lieve 'lezeres, van mening bent dat u met mijn particuliere correspondentie niets te maken hebt, dan geef ik u nog meer gelijk dan u lief is. Maar u wilt me toch niet verbieden, als ik u - ongevraagd, ongeweigerd - deelgenoot maak van dit overzeese contactjen? Ik ruik aan zo'n brief namelijk kopij.
Want het is juist dat afstand-nemen, dat een mens zo goed doet.
In elke vakantie neemt u toch ook afstand: tot uw werk, uw collega's, uw kerk, uw dagblad? En u ziet -na dato uzelf met andere ogen, uw omgeving in een andere waarde en, als het goed is, u ziet uw dagelijks werk weer fris als een "goddelijk beroep", zoals het 'oude huwelijksformulier zei. Men vertelt dat vrijgemaakte Nederlanders, die een Christelijke Gereformeerde Kerk zouden voorbijlopen, in Oostenrijk, Zwitserland, Duitsland, Italië en Frankrijk zich zingend en biddend voegen bij de zeer gemengde samenkomsten, waar Gods naam maar beleden wordt.
En zou het hun niet goed doen, die kerkelijke buitenlucht?
Dat doet me denken aan wijlen ds G. Visee. Toen die aan zijn intree preek te Haren zou beginnen, in een overvolle kerk, ging de koster met een lange stok een paar ramen openzetten. En ds Visee, allerminst uit het veld geslagen. Door deze attractieve concurrentie, zei blijmoedig hef goede woord, op zijn pas gesproken: "dàt is een goede zaak! Laat er maar een frisse wind door de kerk waaien!"
Nu, mij heeft het altijd goed gedaan, die kerkelijke buitenlucht.
Ik zou, u nog in details kunnen tekenen mijn ontroering in een Zuid-Frans kerkje, 25 jaar geleden; waar een blanke en een zwarte marine-officier van een Amerikaans smaldeel hun wapens aflegden op het psalmboekentafeltje en broederlijk naast elkaar stonden te bidden en te zingen. Ik dacht toen: als jullie dat ook in Amerika eens konden doen: kinderen van één Vader, die elkaar en Hem de hand reiken. Maar dat was inde tijd vóór ds Martin Luther King zou worden doodgeschoten; de tijd waarin Amerika zijn zwarten nog niet meetelde.
-*-
Die kritische instelling tegenover wat niet ons eigen kerkelijk klimaat is! Dat emigreren (om wat voor stoffelijke of andere reden ook) met het vooropgezette plan: in den vreemde een vrijgemaakte kerk te gaan stichten! En àls men in den vreemde (je kunt immers nooit weten) ware christenen mocht ontmoeten. .. dan zouden die dit moeten bewijzen door zich bij de Ware kerk te voegen. Weer denken we aan ds G. Visee - hoe kan de nagedachtenis van een rechtvaardige tot zegen zijn. Toen we hem 15 jaar geleden vertelden dat we in Dalmally zouden gaan wonen zo haast men zulk hebben kon vroeg hij zonder een spier te vertrekken: "gaan jullie om de kerk te stichten?" - Nee, was ons antwoord, om bij de kerk te kunnen blijven ...
Dat antwoord hield meer in dan we op dat ogenblik konden doorzien. Want toen we, tien jaar geleden, eindelijk verhuisden kwamen de praeses en de scriba op de laatste avond afscheid nemen in ons lege huis. Met de vraag namens de kerkeraad of we niet lid wilden blijven van de kerk van Nunspeetl. We hadden op dat moment nog geen beslissing genomen, hadden nog niet om een attestatie verzocht, waren van plan het kerkelijk leven hier nader te bezien en daarna te handelen naar bevind van zaken. Nu deze vraag echter kwam, was er voor mis geen reden om neen te zeggen; en Dalmally aanvaardde ons prompt , als gastIeden. Wel "in vollen rechte"; maar die term is niet te vertalen.
Zo zijn we hier gelukkig met een goede Woordbediening (natuurlijk niet zo goed als in Nunspeet) - en heerlijke kerkzang (veel beter dan in Nunspeet). En met veel vrienden, die erg weinig Schriftkennis hebben maar die de christelijke deugden ijverig betrachten: mededeelzaamheid vergevensgezindheid, gastvrijheid, naastenliefde en innerlijk zout. En nooit ofte nimmer hoor je hier iets van bezwaarschriften, ketterij of kerkelijke kwesties, of buitenverbandzettingen en dergelijke grove zonden. Ook geen open brieven - of het moesten die van Paulus en Jacobus zijn.
Het is verrukkelijk om zo nu en dan weer eens een doorwrochte gereformeerde preek in Nunspeet aan te horen (dit is een verrukking, die tranen zou kosten, wanneer ons vaderland zo iets zou toestaan) en het is een verrukking, weer in kleinen getale in ons bloedeigen dorpskerkje van Dalmally te verkeren.
Trouwens wat voor Zin heeft hèt, onze lezers te tracteren op onze kritiek? Er is veel wat niet deugt in Schotland, zij het misschien minder dan in Nederland. Maar een-mens heeft zijn handen vol om zichzelf te bekeren; hij kan' niet de hele wereld op zijn schouders nemen.
-*-
Vooruit, laat, me een kleinigheid 'Vertellen. Onze kerk ging om elf uur aan, sinds mensenheugenis; want om 10 uur gaat onze dominé voor in het dorpje Loch Awe. De afstand is 7 minuten rijden, die een predikant van dat krappe uurtje moest afnemen. Als regel kwam hij dus 3-5 minuten te laat in de kerk.
Zijn organist breide dan aan zijn weldoortimmerd prelude nog een guirlande van cadensen, om die ongewisse minuten te "vullen". Muziek, die als bij de stoelendans op elk moment moet kunnen worden afgesloten; muziek dus, die geen thema, geen antithema, geen structuur, geen opbouw, slot of val kan hebben en die mitsdien organist en gemeente de keel uithing.
Het kwam tot een gesprek, eerst met de ouderlingen. Zou het niet mogelijk zijn, de kerkdienst een kwartier later te zetten, zodat de predikant zonder jachten de dienst ginds kan afmaken, heelhuids naar hier rijden en op tijd aanwezig zijn? Het idee vond instemming bij de broeders.
Na de dienst ditzelfde eerbare voorstel aan de predikant gedaan. Hij zou eens polsen wat de ouderlingen ervan dachten. - O, zei ik, die zien u liever op de kansel dan in de ziekenwagen. Hij lachte besluiteloos; want hij is een echte Schot, en die is altijd te laat.
Dus zei ik: ·er is, nog een argument, om geheel eerlijk te zijn. Waar twee of drie samenkomen in Mijn naam, zegt de Heiland, daar ben Ik ook!" - "En?" vroeg de dominé, - "Wel, als hier 11 uur aanvang op de kerk staat, is de Heere hier om 11 uur presenten waarom zou Hij moeten wachten op zijn 'dienaar?"
Het besluit is genomen, de afkondiging gedaan, de wijziging in het postkantoortje bekend gemaakt en het bordje op de kerk is gewijzigd. Een aantal weken begon de dienst om elf uur vijftien. "Sharp" zegt men hier voor "precies". Toen begon het laatkomen weer: 2 minuten, drie minuten tot acht minuten na 11.15 uur.
De organist beeft toen de knoop maar doorgehakt. Hij zei tegen predikant en ouderlingen: ik sluit mijn voorspel af om 11.15 uur sharp, de predikant binnen of' niet. Enkele malen heerste er een doodse stilte tussen 11.15 en 11.19 uur. Dat zijn erg lange minuten. Nu komt de predikant met zijn ouderlingen op tijd binnen; ze worden met een hymn "binnengepijpt", zoals dat heet. En wie nu nog te laat wil komen zet zichzelf buiten spel.
Zo, dat is een beetje calvinistische inbreng in de Schots-kerkelijke 'stijl. Als het daar nu maar bij blijft.