Liedboek 1985 en de daaruit voortvloeiende mogelijkheden
1985-08-09
,,Met recht en reden kon er in een volle historische Delftse kerk gesproken worden van een gezellige, oecumenische gebeurtenis: rooms en reformatie op kerkmuzikale ,manier verenigd, waarvan het kennisnemen van en omgaan met allerlei verschillende muziekculturen de rode draad vormden". Dit is een citaat van het verslag in “Dagblad Trouw" dat gepubliceerd werd naar aanleiding van de Liedboekdag die zaterdag 8 juni 1985in de Oude Kerk 'te Delft gehouden werd. In dit artikel draait het niet alleen om wat er deze dag kerk muzikaal geboden werd, maar ook welke invloed er van dit hele gebeuren kan uitgaan op ons eigen kerkelijk leven.- Jaargang 29
- nummer 30
Organisatie
De Herv. Geref. Commissie voor de kerkmuziek organiseerde deze dag voor het eerst. in samenwerking met de (R.K.) Ned. Sint-Gregoriusvereniging. Aanleiding voor dit protestantskatholiek verbond was de verschijning van het R.K. liedboek "Gezangen voor Liturgie" 84). Enerzijds blijkt dat deze bundel en 'het Liedboek voor de Kerken bepaalde liederen gemeenschappelijk bezitten, b.v. gez. 487, "De Heer heeft mij gezien", welk lied op 'het programma stond. Anderzijds bevat “Gezangen voor liturgie" elementen die ook voor de reformatorische kerkmuziekpraktijk van belang zijn. Hiervan vindt u in onderstaande punten een nadere uitwerking.
Verschillende vormen van psalmzingen
De eerste vorm die ons vanaf de 16e eeuw is overgeleverd en waarmee wij terecht zeer vertrouwd zijn geraakt zijn de berijmde psalmen. Ze maken de eerste afdeling van 'het Liedboek' uit. Dit is eveneens het geval in de katholieke bundel, maar daar zijn een beperkt aantal te vinden.
Onze Geneefse psalmen met hun strofische structuur (verzen) lenen zich zeer goed voor massazang.
Dit bleek direct al toen de aanwezigen het openingslied ps. 87 aanhieven, begeleid door de organist Kees van Eersel op het prachtige 19e eeuwse orgel. Later in het programma kwam ps. 78 voor, waarbij beurtzang tussen mannen en vrouwen werd toegepast, onderbroken door een orgelvers. Naar ik hoop zal deze praktijk steeds meer in onze kerken doordringen. Een bijzonderheid was verder nog dat twee verzen van ps. 78 na enige oefening vijfstemmig (te sopraan, 2e sopraan, alt, tenor en bas) gezongen werd. De melodie was te vinden in de 2e sopraan. In ‘t begin klonk het meerstemmig zingen wat chaotisch, maar langzamerhand vonden de stemmen elkaar. Zo'n massaal koor is iets bijzonders om tenoren er in mee te zingen. De hervormer Luther ging van de gedachte uit, dat wanneer het evangelie meerstemmig vertolkt wordt, de kracht erdoor vergroot wordt. De noten maken de tekst levend en de meerstemmige muziek is als het ware. uitleg van de Schrift. Ik kan deze uitspraken van Luther alleen maar beamen. Met behulp van een koor of cantorij zouden we in onze gemeenten meerstemmige zettingen van de psalmen kunnen beproeven, al moet er direct bij gezegd worden dat door het soms kleine aantal gemeenteleden dit in de praktijk vaak moeilijk te verwezenlijken is.
Jammer was dat op de Liedboekdag slechts twee 'berijmde psalmen klonken. 'Ieder jaar wordt dit .aantal minder. 't Is te hopen dat de 'Commissie in de komende jaren voor een kleine uitbreiding zorgt.
De tweede, vorm is de onberijmde psalm aansluitend aan de traditie van het gregoriaans, welke teruggaat op de zangpraktijk in de joodse eredienst. In "Gezangen voor Liturgie” komt deze vorm wel voor, maar niet in het Liedboek. De melodie is niet zozeer gedacht vanuit een vast stramien van een tekst, 'met een vast aantal regels, maar is vrij en als het ware op de huid van de psalm geschreven. Je kunt wel zeggen dat de melodie ondergeschikt is aan de tekst.
De notatie wijkt af van onze berijmde psalmen. Er komen geen (d) halve en (d) kwartnoten aan te pas, maar dichte noten zonder stokken. Als de noot langer gezongen moet worden staat er een liggend streepje boven. Weer zongen we psalm 78, maar nu in onberijmde vorm. De .vier coupletten met verschillende melodieën werden onderbroken door een steeds terugkerend 'refrein, waarmee de psalm eveneens werd geopend en afgesloten, Dit refrein luidde als volgt: “Brood uit de hemel gaf Hij hun te eten". Het zou voor onze erediensten een verrijking betekenen als het zingen van berijmde psalmen eens werd afgewisseld met een onberijmde versie, om de Schrift heel direct te laten spreken, daarbij gesteund door de melodie.
In de katholieke bundel is deze vorm van psalmzingen te vinden. Het ligt in de vrijheid van de gemeenten van deze materie studie te maken.
De derde en laatste vorm is de onberijmde psalm met een driedeling.
.
Er zijn drie uitvoerenden nodig, d.w.z, koor-voorzanger-gemeente, De 'psalm wordt ingeleid en afgesloten door een antifoon (keervers) die een belangrijke gedachte uit de psalmtekst weergeeft.
Deze antifoon wordt vertolkt door het koor. De voorzanger neemt de coupletten voor zijn rekening, terwijl deze weer worden onderbroken door een refrein (een verkorte vorm van de antifoon).
Psalm 103 werd op deze wijze uitgevoerd.
De antifoon had als tekst: “Onze hulp is de naam van de Heer, die hemel en aarde gemaakt heeft., Hij is voor ons een barmhartige Vader, en tot in eeuwigheid duurt zijn trouw".
Zo'n rijke vorm van psalmzingen is erg mooi, maar in de praktijk zal het moeilijk zijn zoiets te, verwezenlijken, omdat wij er onwennig tegenover staan en het nogal wat muzikale inzet en studie van de gemeenteleden vergt.
Liedboekgezangen
De liederen die deze dag gezongen werden, waren gegroepeerd rond het thema:' doop en avondmaal. Gezang 337 uit het Liedboek verwijst als het ware naar de doop en de afwassing der zonden. Het geeft de bijbelse beelden uit het O.T. in enkele strofen weer, b.v.
5. Met Noach en zijn regenboog Mozes die uit Egypte toog en Jona uit het hart der Zee, bidt heel uw kerk aanbiddend
6. Naäman,nu niet-meer onrein, mag onder uw beminden zijn. Ja, alle volken zijn in tel bij U,o God van Israël.
Alle zeven verzen werden in beurtzang door 'koor, mannen, vrouwen en allen ten gehore gebracht. Het is mij een raadsel waarom zo'n lied met een sterke bijbelse tekst en een prachtige Wittenbergse melodie door onze gezangencommissie niet in de selectie is opgenomen.
Ditzelfde is het geval met gezang 110 "Het Lam, voor ons op aard' geslacht", een avondmaalslied bij uitstek, waarbij de Openbaringen voor vers 1 en 4 als achtergrond dienen en voor vers 2 en 3 de Hebreeënbrief. De indeling was er dan ook naar: vers 1 en 4 vierstemmig en vers 2 en 3 éénstemmig.
Achtereenvolgens waren nog enkele gezangen op het programma gezet: gez. 345 "Jezus, meester aller dingen", met een goed getoonzette vierstemmige bewerking van A. C. Schuurman; gez. 347 “Roept God een mens tot leven", in welk lied het gaat om het geroepen worden en het antwoord geven van de mens. We hebben hier te maken met een dubbelmelodie. Van achteren naar voren gelezen is de tweede strofe gelijk aan de eerste, de vierde aan de derde tot de tiende strofe toe: Een mooi lied om in beurtzang of in twee groepen te zingen, In dit verband wijs ik nog op gez. 352 “Adoro te devote" - (U, verborgen Christus, bid ik eerbiedig aan) wat een hymne is van Thomas van Aquino, bewerkt door A. C. Schuurman. De melodie past goed bij de tekst en klinkt erg devoot.
Dat werd door de aanwezigen in de Oude Kerk ook zo aangevoeld.
Mogelijkheden
In het voorgaande heb ik u duidelijk willen maken welke mogelijkheden er op kerkmuzikaal terrein liggen, in het licht' van Liedboekdag '85. Ik heb niet naar volledigheid gestreefd, wat deze dag betreft, want er zou ook nog ingegaan kunnen- worden op de gezangen die uit de R.K-bundel genomen waren. Dit leek mij echter niet zo nuttig, omdat deze bundel onder ons waarschijnlijk niet bekend is. Er zijn in dit artikel genoeg mogelijkheden aangedragen, om ermee aan de slag te kunnen. Door het vinden van nieuwe vormen voor onze eredienst, kunnen wij God op nieuwe wijzen loven en prijzen.