De kleurrijke fantast
1985-09-20
Wanneer we het eens kunnen zijn, dat Marc Chagall een begenadigd kunstenaar was, moeten we toch even ingaan op de woorden kunst en kunstenaar. Daar bestaan vele theorieën over, die alle om de ongrijpbare waarheid cirkelen.- Jaargang 29
- nummer 36
Kunst heeft te maken met. een ontroerde, een bewogen geest. De schilder Bracque zei: "kunst is wat je niet kunt verklaren, nadat alles is gedetermineerd". En van die ontroerde geest zei hij: “dit is geen extra aan de kunst - het is het zaad waaruit de kunst opbloeit". Dr G. v. d. Leeuw schreef: "de beeldende kunst wil het gegevene bevatten, beheersen". En over de in de kunst voorkomende richtingen schreef hij: "alle -ismen zijn stations naar de abstractie, die nooit bereikt wordt". Zo droomde de Duitse expressionist Paul Klee van een werkstuk, dat alle vorm, onderwerp, inhoud en stijl zou omspannen - een onbereikbaar doel uiteraard. En Winsten Churchull, gevraagd wat hij na dit leven zou willen doen, antwoordde: de eerste miljoen jaren zal ik nodig hebben om een volmaakt schilderij te vervaardigen.
Met zo'n handvol gegevens kunnen we naar Chagall terug gaan.
Inderdaad was hij zo'n ontroerde geest, een bewogen waarnemer en verteller, eigenlijk een fabeldichter. Hij nam feilloos waar, maar gaf de dingen vertaald, in zijn eigen persoonlijke stijl, terug. De talloze beelden uit zijn jeugd verdrongen zich in hem en namen gaarne hun rol in zijn "sprookjes" aan. Zoals in een gedicht, een sprookje of droom, de grenzen van tijd, ruimte en gewicht kunnen worden overschreden - zo speelde Chagall met zijn gegevens: los van de aantrekkingskracht der aarde, los van elk tijdsbegrip, los in de ruimte. Tussen haakjes: bracht intussen de ruimtevaart ons niet ook de gewichtloosheid, de beheersing van de kosmische ruimte en' zelfs het spelen met de tijd? "
Chagall had geen behoefte om excentriek te doen. Hij wilde graag begrepen worden; wie niet? Maar hij moest schilderen uit de uitbundige bewogenheid van zijn geest, werkend met beelden die hém in bezit namen. Of, zoals hij in een interview eens zei: ik koos de kleuren niet - de kleuren kozen mij. "Al in de schoot van mijn moeder zag ik de schoonheid van de kleuren der bloemen".Dat is immers dichterlijk gezegd?
Zoals de dichters Boutens of Marsman beelden gebruikten, welke ze zelf amper aanvoelden, zo had Chagall een emotionele zeggingskracht, die tot luisteren en tot kijken dwong. Hijzelf werd gedwongen door zijn ontroerde geest: zijn objecten kozen hém. Het waren dieren, bloemen, mensen, kerken, muziekinstrumenten, die om weergave vroegen, in een gelijktijdigheid, ruimte, vorm en kleuren, welke voor de kritische mens nauwelijks aanvaardbaar kunnen heten.
Chagall vroeg dan ook niet om begrip, laat staan 'om kopers, maar hij bracht rusteloos zijn kleurrijke producten voort: op doek. in keramiek, op tapijt, in glas en marmer en andere technieken. Zonder hem te kennen leefde hij naar Jan Greshoff's uitspraak: "wij eisen van 'de schilder dat hij schildert wat wij zien - maar hij eist van ons dat wij zien wat hij schildert".
Wanneer we trachten deze schilder te benaderen, op welke manier ook, moeten we bedenken dat hij zelf maar heel weinig over zijn kunst heeft losgelaten. "Schilderen is als zingen", was een van zijn termen, die meteen de verbondenheid van Chagall met bevriende dichters verklaart.
Zij spraken immers ook beeldende taal? En een enkel gedicht is van de schilder Chagall bekend:
Van mij is het land dat in mijn ziel ligt,
ik betreed het zonder paspoort, als mijn woning.
Tuinen bloeien binnen in mij,
mijn bloemen bloeien open.
Van mij zijn de straten.
Maar ze missen de huizen,
sinds mijn jeugd zijn die verdwenen,
hun bewoners gaan door de lucht,
op zoek naar een woning.
Ze leven in mijn ziel...
Zijn titels koos Chagall dan ook nooit zelf; ze werden aanvankelijk door een bevriende dichter
gekozen, later door zijn vrouw Bella. Die verstond haar man in een gelukkig huwelijk: ze zocht geen logica in zijn werk, maar vond er wel veel wijsheid in.
Om Chagall's werk te zien kunnen we elke theorie gebruiken, mits die maar goed is. We kunnen zijn objecten als symbolen zien en komen zo zijn bedoeling nabij. We kunnen zijn stukken ook als sprookjes opvatten, die - als alle sprookjes - boven tijdelijke lessen bevatten, We kunnen hem psychoanalytisch behandelen (men heeft het gedaan en waarom niet) en Chagall was ontzet over de wijsheid, die men hem in de schoenen schoof. We kunnen elke gekleurde bril opzetten om Chagall te benaderen. Maar wellicht doen we het best hem te aanvaarden als een liefhebbend mens, die naar vrede met God en de naaste streefde; een levensvreemde dromer, zich verliezend in het ongerijmde paradijselijke.
In zijn vroeg geschreven autobiografie vertelt' hij, dat hij als jongen graag uit het dakvenster, of vanaf het dak, de wereld bezag. Dat verklaart waarom hij dikwijls uit de hoogte schilderde, alsof hij ergens bij het plafond zat te werken. Het verklaart ook de violist op het dak, die telkens terugkeert in zijn leven.
In 1914 trok Chagall terug naar Witebsk, om daar zijn Bella te huwen, met wie hij vijf jaar verloofd was geweest. Dit huwelijk gaf een stimulans tot zijn verdere ontwikkeling: voortaan hadden vliegende personen alleen met liefde te maken. Soms zweefde Bella aan zijn hand hoog boven de daken der stad. Soms zweefde hij rondom zijn bruid. Soms ook hing, zij, als een lichtende wolk, boven de stad Witebsk, Soms zweefden zij in verrukking samen over de daken.
Eenmaal in zijn geboorteland viel hij midden dn de eerste wereldoorlog én revolutie, diende een aantal jaren zijn partij als kunstcommissaris, maar verliet in 1927 Moskou om zich tot 1941 in Frankrijk te vestigen. Rusland bond hem te veel, dan dat hij er zich thuis kon voelen. In Parijs vond hij echter de volkomen vrijheid van schilderen: niet de bandeloosheid, niet het mengsel van kubisme, impressionisme, pointillisme, dadaïsme en andere stromingen - maar hij had er recht en vrijheid voor een eigen onafhankelijke, zeer persoonlijke en onnavolgbare kunst. En wilt u beslist een nadere classificatie horen, denk dan aan het expressionisme? dat hij (vooral in Duitsland) sterk bevorderd heeft.
Behalve in Duitsland, Rusland en Frankrijk werkte Chagall in tal van andere landen. Al in 1913 had hij zijn eerste schilderstuk verkocht, en wel in Amsterdam, op de tentoonstelling van de Onafhankelijken! In 1914 exposeerde hij, ingeleid door Paul Klee te Berlijn en vond groot succes. In 1931 trok hij door Palestina om het bondsvolk in zijn omgeving te ontmoeten. in 1932 was hij in Nederland terug, nu om Rembrandt en onze oude meesters te bestuderen. In 1934 trok hij naar Spanje om van El Greco te leren, in 1935 naar Polen om daar de Joodse traditie te verstaan, in 1937 naar Italië voor een studie van .de vroege renaissance. In 1941 trok hij op dringend verzoek naar de Verenigde Staten, waar hij de oorlog overleefde maar zijn geliefde vrouw verloor. Zo kwam hij in 1947 naar Europa terug en vestigde zich in de Rivièra, eerst in Vence, later in St Paul de-Vence, de omgeving waar ook Picasso woonde. Hier ontwikkelde hij een aantal technieken, die zijn naam onsterfelijk zouden maken.
Wij noemen van zijn verdere werken: de illustraties voor diverse boeken als de. Bijbel, de fabels van La Fontaine: voorts de Message Biblicque, een collectie werken naar aanleiding van de Bijbel, ondergebracht in een speciaal museum te Nice; de wandschilderingen in het Lincoln Center te New York: de wand- en vloertapijten in het gebouw van de Knesset te Jeruzalem; het mozaïek te Chicago, samen met de Zwitser Tharin vervaardigd; het glazen monument in memoriam Dag Hammarskjöld in het gebouw der Verenigde Naties; de gebrandschilderde ramen in de kathedraal van Metz en het plafond van de Opera te Parijs. In een slotartikel willen we graag iets vertellen over de glazen, drie hij voor de synagoge van het Hadassah Ziekenhuis te Jeruzalem maakte. Het is het levenswerk geworden van een gelovige Jood.