Vreemde vrouwen in Jeruzalem
2008-03-28
Het aantal moeilijk verteerbare verhalen in de Bijbel lijkt alleen maar toe te nemen. Wat moeten we aan met wat we in Ezra 9-10 lezen? Na de ballingschap werden joodse mannen van Godswege tot echtscheiding gedwongen. Ze hadden niet-joodse vrouwen getrouwd. Samen met hun kinderen werden ze naar hun ouderlijk huis teruggestuurd.- Jaargang 52
- nummer 7
Waarschijnlijk zullen ze naar toen geldend recht financiële compensatie hebben gekregen. Maar geld kon toch moeilijk het diepe leed van de afgedwongen scheiding verzachten.
De enige emotie waar we echter op stuiten is die van de huiver voor de heilige God in de koude regen tijdens een volksvergadering over de kwestie (Ezra 10:9). Nehemia gaat woedend tekeer, toen jaren later bleek dat de zaak nog altijd niet was opgelost (Nehemia 13:23 vv). Een gevoelsarme godsdienst lijkt het, waar wij vandaag niet warm voor kunnen lopen.
Wat was er precies aan de hand in Jeruzalem na de ballingschap? Met eraan vastgekoppeld de vraag of wij vandaag nog wat kunnen met dit weinig populaire Bijbelverhaal. In drie artikelen wil ik hier op ingaan.
Wat was er aan de hand?
We weten niet precies waarom na de ballingschap joodse mannen met vreemde vrouwen trouwden. Er kunnen economische of andere redenen zijn geweest. Voor de ballingschap waren gemengde huwelijken al niet gebruikelijk. Maar de heidense partners sloten zich altijd aan bij het volk van God. Ruth, de Moabitische, is wel het beroemdste voorbeeld. Na de ballingschap deden de vreemde vrouwen dat niet. Dat blijkt uit Nehemia 13:23 vv. Nehemia ontdekte dat de kinderen uit de gemengde huwelijken, die er al helemaal niet meer hadden mogen zijn, geen Judees spraken. Ze werden opgevoed in de taal en cultuur van hun moeders, die niet de moeite hadden genomen zich de taal en cultuur van Gods volk eigen te maken. We kunnen dan wel nagaan hoe het met de geloofsopvoeding van deze kinderen gesteld zal zijn geweest. Met de taal ging maar niet de joodse cultuur verloren. Het traditionele geloofsgoed van Israël van voor de ballingschap kwam onder druk te staan. Dat blijkt ook uit de term die gebruikt wordt om deze praktijk te diskwalificeren.
Ezra wordt verteld dat de schuldige mannen zich niet afzijdig hebben gehouden van ‘de gruwelijke gebruiken’ van de oorspronkelijke bewoners van Kanaän (Ezra 9:1). Bij de intocht in het beloofde land werd Israël door Mozes streng verboden om te trouwen met Kanaänieten (Deuteronomium 7:1 vv). Dat zou tot geloofsafval leiden en hen op de weg van afgoderij brengen. Ook dan valt de term ‘gruwelijke gebruiken’. Ezra, gepokt en gemazeld in de Wet, weet dan wel genoeg!
Na de ballingschap
Het viel de kleine joodse gemeenschap erg moeilijk om zich als volk van God na de ballingschap staande te houden. Hun leefgebied bestond uit niet veel meer dan Jeruzalem en de omringende streken, ingeklemd aan alle kanten door vijandige buren.
Die zagen een nieuwe joodse aanwezigheid in Juda politiek niet zitten.
Het Perzische rijk was militair en administratief nadrukkelijk aanwezig.
Voor de economie waren ze afhankelijk van krachten waar ze geen greep op hadden. De druk op de zwakke joodse gemeenschap om te assimileren met de omringende cultuur was dan ook groot. De confrontatie van Ezra met de gemengd gehuwden kwam op een cruciaal moment. De geloofsband met het voor-exilische verleden begon te verzwakken.
Vooral onder leidende priesterkringen werden de vreemde vrouwen aangetroffen.
De herstelde tempeldienst voldeed steeds minder aan de normen van de Wet van Mozes. In die situatie werden de gemengde huwelijken als een bedreiging ervaren voor de identiteit van Israël als volk van God. Ze pasten gewoon niet bij Gods plannen met Israël.
Gods visie voor Israël
Na de ballingschap had God het initiatief genomen. Israël keerde terug uit ballingschap naar het verwoeste Jeruzalem. Maar God was weer in hun midden, te vinden in de gerestaureerde tempel in Sion. Rondom de tempeldienst moest de vernieuwde gemeenschap weer worden opgebouwd.
Niet voor niets had men eerst het altaar hersteld, en daarna, met de nodige onderbrekingen, de tempel zelf (Ezra 3:2; 6:14). Vanuit de tempel zou Israël weer een gezegend volk worden. En Gods zegen zou via haar in de wereld doorwerken (Ezechiël 47:1 vv; Genesis 12:3). Maar het gezegende volk zou dan wel een heilig volk moeten zijn. Dus: loyaal zijn aan de geloofstradities, zoals in de Wet van Mozes vastgelegd, en trouw aan de geloofspraktijk, zoals daar voorgeschreven.
Vergeten we niet dat het Boek der Wet de drijvende kracht is geweest achter de hervormingsbeweging van Ezra en Nehemia. Israël moest zich gewonnen geven aan het gezag van Gods Woord, zoals ze dat beluisterde in het Boek der Wet. Het was in de tempel en door het geschreven Woord dat God onder Israël zegenend aanwezig was. Dat Woord bracht Israël samen rond het altaar.
Dat Woord scherpte hen de normen en waarden in voor een gezegend leven. Allerlei kernwoorden uit het geloofswoordenboek van de kerk komen we hier al tegen.
Afzondering
De aanwezigheid van de Heilige Israëls in hun midden vroeg van Israël een heilig leven. Dat bracht met zich mee dat zij afstand houden moest van de haar omringende wereld die van alle kanten op haar afkwam. De druk om te assimileren was groot. Ze stond als volk van God alleen in dat massieve Perzische rijk. Om hun eigen identiteit te kunnen handhaven moest men zich wel afzonderen.
Op sabbat sloot Nehemia de poorten van de stad, zodat handel voorkomen kon worden. Syncretistische aanbidders van God uit Samaria werden uit de tempel geweerd. Vreemde vrouwen konden niet blijven.
Trouwens, men moest goede papieren hebben om ingeschreven te kunnen worden in het nieuwe bevolkingsregister (Ezra 2; 8). Men diende zich af te zonderen van de volken van rondom. Het ging niet om een isolement, dat hermetisch afgesloten was. Een profetische tijdgenoot van Ezra en Nehemia, die in Jesaja 60-62 aan het woord kwam, had wel degelijk oog voor de volken rondom: volken laten zich leiden door jouw licht (Jesaja 60:3,9). Een opmerkelijk woord gesproken tot een minderheidsgroep die worstelde om overeind te blijven als volk van God. Er moest wel een volk blijven waar de wereld iets aan had! Als gezegend volk zou Israël een zegen voor de volken kunnen zijn, een licht der naties (Jesaja 49:6). Gezegend zijn houdt heiliging in. Geen heiliging zonder afzondering. In die afzondering heeft altijd ook iets antithetisch gezeten. Men zette zich aanvankelijk niet af tegen de mensen van de andere volken, maar tegen hun goden (Psalm 115). Het ging in de afzondering om de eer van de God in wie zij hun vertrouwen hadden gesteld. Hij was hun hulp en schild!
Hun kracht lag niet in het isolement.
Zij ontvingen kracht van God.
Gevoelsarm?
Toch blijven wij aanlopen tegen het keiharde feit van de afgedwongen echtscheiding. Het was een dramatisch gebeuren, en we zien geen traan vallen!
Over de joodse mannen, die toch de crisis hebben veroorzaakt, horen we geen woord. Had dat niet anders gekund, ja, gemoeten? De moeite die wij hebben met de gang van zaken, wordt nog versterkt door de beschrijving ervan in het Bijbelverhaal. Een enkele opmerking hierover. Zou die moeite geen uiting kunnen zijn van de laatmoderne belevingscultuur waar wij deel van uitmaken? Vroegere generaties zullen toch anders gereageerd hebben. Was men toen misschien meer onder de indruk van Gods heiligheid dan van zijn vriendelijkheid, waar onze aandacht toch vooral naar uitgaat? Was men toen misschien meer gericht op de grote zaak van Gods koninkrijk, terwijl wij de neiging hebben erop te letten hoe de Bijbel ons persoonlijk raakt? Het is geen gevoelsarme godsdienst die we in Ezra-Nehemia tegenkomen. De emoties lopen er hoog op, zoals we volgende keer nog zullen zien. Nu alleen nog een woord van Jezus dat niet minder diep ons hart raakt: we kunnen zijn leerlingen niet zijn, als we onze liefste familie niet willen haten (Lucas 14:26 NBG) ter wille van hem.
Het door God gezegende leven gaat beslist niet over rozen.
Dr. Bob Wielenga is emeritus-predikant van de Nederlands Gereformeerde kerk te Kampen en werkte ruim 20 jaar als zendeling in Zuid-Afrika. Wielenga woont in Pietermaritzburg.