Vragen rondom euthanasie
1984-08-10
Er wordt de laatste tijd erg veel geschreven en gepraat over de zgn. euthanasie. Er is langzamerhand een hoeveelheid literatuur over dit onderwerp gekomen die nauwelijks nog overzienbaar is. En er komt vrijwel dagelijks nog nieuwe lectuur bij, van voor en tegenstanders; van mensen die met vragen blijven zitten, mensen die niet overal een pasklaar antwoord op hebben, maar hun weg zoeken in de doolhof (Opb. 26 : 23-28). En wellicht is het goed om wat kritische kanttekeningen te maken.- Jaargang 28
- nummer 29
Allereerst dan: Wat is euthanasie eigenlijk? Wat betekent het?
Het woord euthanasie betekent letterlijk: goede dood. zachte dood.
In onze tijd betekent het evenwel meestal wat anders. Als we over euthanasie praten, bedoelen we eigenlijk een door medisch handelen verkorten van het leven.
Meestal om lijden niet nodeloos lang te laten duren, zoals men dan zegt: om de patiënt (want het gaat meestal om zieken) een "goede dood" te laten sterven.
En dan komen de vragen op ons af. Mag dat dan? Kan dat zomaar?
Of komt ook hier de steeds verder voortgaande ontkerstening van ons land duidelijk aan het licht?
Het antwoord op al deze vragen is niet zo eenvoudig. De vragen waar het hier om gaat, vragen van leven en dood zijn niet zomaar met een simpel ja of nee te beantwoorden, want door de steeds verdergaan de techniek.
door de steeds sterker werkende geneesmiddelen zijn we langzamerhand zover dat soms mensen kunstmatig in leven worden gehouden, waarbij je van "leven" nauwelijks nog spreken kunt.
En door die geneesmiddelen zelf word je soms zo ziek dat je je kunt afvragen waarom ze gegeven worden, terwijl het dan vaak ook nog de vraag is of ze inderdaad het leven verlengen.
En vraag dan niet wat voor een leven.
Daarom is het goed alvorens we verder gaan ons eerst te realiseren wat euthanasie eigenlijk is en of er ook meerdere facetten aan euthanasie zijn te onderkennen.
Daarover een volgende keer hopelijk verder.
Euthanasie wordt vaak onderverdeeld in 2 vormen, nl.:
a. de passieve euthanasie;
b. de actieve euthanasie en ik zou er graag een derde vorm bij willen noemen, nl.:
c. de negatieve euthanasie.
Wat bedoelen we daar nu precies mee?
Als actieve euthanasie wordt aangeduid dat hierbij actief door een arts (meestal) door middel van een daad (een actie) kunstmatig een eind aan het leven van de patiënt wordt gemaakt. Dit zal meestal gaan om patiënten die geweldig lijden, veel pijn hebben, soms ook erg onpasselijk of benauwd zijn en voor wie geen genezing meer mogelijk is.
Dit zijn dus in het algemeen mensen die aan het eind van hun lijden zijn, uitgeteerd, vermagerd, en u kunt het zelf aanvullen.
Als in zo'n geval een arts een overdosis aan medicamenten inspuit (meestal morfine of daarvan afgeleid) gevolgd door het overlijden van de patiënt, dus voortijdig zou je kunnen zeggen, dan spreken we van actieve euthanasie.
Datzelfde geldt ook, maar dan ligt het wel heel erg anders als andere, maar een relatief nog gezonde, man of vrouw vindt, dat het leven voor haar of hem lang genoeg geduurd heeft en die dan aan haar of zijn arts vraagt, het leven te beëindigen. Dat hier van een essentiëel andere, een wezenlijk geheel verschillende soort van euthanasie wordt gesproken zal u duidelijk zijn.
Dit lijkt meer op "zelfdoding" zoals we tegenwoordig zelfmoord eufemistisch plegen te noemen.
Deze twee zijn dus voorbeelden van wat we actieve euthanasie noemen.
Door een paar TV-uitzendingen onlangs van W. v. d. Linde van de Tros is duidelijk geworden hoe gevaarlijk dit soort euthanasie wel kan zijn.
Daar zal ik dan verder ook het zwijgen toe doen.
Onder passieve euthanasie wordt nu juist begrepen dat de medische wereld ophoudt actief te zijn met het behandelen van een patiënt.
Het gaat dan gewoonlijk over die patiënten die min of meer kunstmatig in leven worden gehouden, dus b.v. met behulp van infusen, kunstmatige beademing, hart-long-machine of nier-dialyse.
Als derhalve bij een patiënt die al tijden bewusteloos is en die door middel van infusen (kunstmatige voeding dus) en/of beademing, dus door technische hulpmiddelen in leven wordt gehouden, als bij zo'n patiënt deze technische apparaten worden uitgeschakeld of als b.v. de nierdialyse wordt gestopt, dan heeft dit onvermijdelijk als gevolg het overlijden van de patiënt.
Hier wordt dus iets nagelaten wat de dood als consequentie heeft. Dat wordt aangeduid als passieve euthanasie.
Een andere vorm die gewoonlijk ook tot de passieve euthanasie wordt gerekend is die waarbij door de arts alleen de klachten van de patiënt worden behandeld.
Als dus b.v. een kankerpatiënt erg veel pijn heeft, wordt hem iets tegen de pijn gegeven; is hij erg misselijk, dan krijgt hij daar wat voor, ook al wordt door deze medicijnen de dood dan wellicht verhaast, dan rekenen we dit als een vorm van passieve euthanasie.
Een vorm overigens waartegen vrijwel niemand bezwaren heeft of ook maar iets tegen kan inbrengen.
Immers de klacht van de patiënt wordt behandeld, zoals dat ook gebeurt bij alle andere vormen van pijn, denkt u maar aan een niersteenkoliek of kiespijn.
Een derde vorm van passieve euthanasie is ook het nalaten van een behandeling.
Als iemand heel ernstig ziek is, ongeneeslijk ziek, of zo ernstig beschadigd door b.v. een hersenbloeding of totaal dement is, als zo'n patiënt dan een hartaanval krijgt, kun je afzien van behandeling.
Hetzelfde geldt uiteraard ook als zo iemand een longontsteking of zoiets dergelijks krijgt, ook dan kun je geen antibiotica voorschrijven en geen verdere therapie bedrijven.
Het afzien van behandelen in zo'n situatie zal vaak het sterven van de patiënt tot gevolg hebben.
Ook dat is als passieve euthanasie aan te merken.
De Engelsen zeggen: Pneumonia is the oId men's friend (de longontsteking is de vriend van de oude mens) want daaraan kan je regulier overlijden.
Maar zelfs dat kun je vandaag aan de dag niet eens meer.
Vanmorgen sprak ik met een patiënte, ze is pas 52 jaar, die al 2 jaar afschuwelijk veel pijn lijdt en nu aan het eind gekomen is.
Ze zei me: zou ik wel "thuis" kunnen komen (bij Vader) als ze me een prikje geven en ik niet meer wakker word? Ze zou er niet om vragen, maar ze gaf zelf het antwoord: Ze zou het fijn vinden als dat zou gebeuren.
Met haar had ik een jaar geleden al afgesproken dat ze als ze een hartaanval of wat voor complicatie ook zou krijgen, rustig thuis zou blijven.
Het zou wellicht barmhartigheid zijn geweest. En ik heb haar vanmorgen gezegd dat ze zeker "Thuis" zou komen, ook na zo'n prikje omdat "Vader" oneindig veel barmhartiger is dan wij.
En Zijn barmhartigheid roemt tegen ons oordeel.
Uit wat ik hier geschreven heb, zult u begrijpen dat ik deze vormen van passieve euthanasie gaarne gebruik. En dat is door alle tijden heen door alle artsen gedaan. Alleen, in onze tijd met z'n massa-communicatie-middelen wordt over al dit soort dingen gesproken, het wordt tot een probleem gemaakt.
En dan nu wat ik als negatieve euthanasie zou willen omschrijven.
Daarmee bedoel ik dat we tegenwoordig patiënten bijna de kans niet meer geven om gewoon "heen te gaan", om heel bewust te sterven.
Zoals vader Jakob deed, al z'n zonen één voor één op het matje roepen en toespreken en dan de geest, die hij van God gekregen had, teruggeven.
Als actieve daad. Het is goed geweest Heer, laat me nu gaan. Dat is iets wat in onze tijd bijna niet meer kan. Evenmin als het thuis sterven, in eigen, vertrouwde omgeving temidden van hen die je lief zijn (maar dit is een hoofdstuk apart). In mijn studententijd al werd een mede student één uur voor z'n overlijden nog voor een röntgenscherm gesleept (letterlijk) want de artsen hadden nog geen diagnose. En dat is bijna het ergste wat hen gebeuren kan.
En hoeveel lijden, onmetelijk, intens lijden en verdriet zou er niet uitgerekt worden door al onze hedendaagse behandelingen"?
De hedendaagse discussie rondom de euthanasie in Nederland is in een stroomversnelling gekomen door de publicatie van een boekje: Medische macht en Medische ethiek door de ook onder ons bekende Prof. dr J. H. v. d. Berg.
Dit boekje begint met het afschuwelijke verhaal van een kind dat geboren wordt met een zgn. "open rug". Als gevolg daarvan krijgt het een wat wij noemen waterhoofd. Dat wordt geopereerd, eerst met succes, later komen er andere complicaties, waarvoor een tweede, derde tot en met vijfde operatie nodig zijn.
Na elke operatie is Henk weer slechter dan na de vorige tot hij een nog slechts vegeterend kind is om dan, 5 jaar oud, te overlijden.
En v. d. Berg stelt dan terecht de vraag waar we mee bezig zijn geweest.
Een ieder van u kent ongetwijfeld uit eigen omgeving voorbeelden als Henk, ook van volwassenen die eindeloos behandeld worden met allerlei sterk werkende geneesmiddelen, (die helaas meestal ook sterke bijwerkingen hebben) waardoor het leven voor deze ernstige zieken bijna onleefbaar wordt gemaakt.
De meest afschuwelijke voorbeelden van dit soort negatieve euthanasie in onze tijd zijn wel Franco en Tito geweest, die om louter politieke redenen dagen lang "in leven" (nou ja, leven?) werden gehouden.
Er zijn zoveel ongeneeslijke zieken die, als ze een complicatie bij hun ziekte krijgen (b.v. hartaanval, longontsteking) nog weer worden behandeld.
In plaats van hen "in vrede" te laten gaan.
Dat is wat ik negatieve euthanasie zou willen noemen.
Zoals gezegd, het boekje "Medische macht en Medische ethiek", waarin naast het geval van Henk, dat ik u noemde, nog een aantal afschuwelijke voorbeelden van deze negatieve euthanasie worden gegeven heeft de discussie over euthanasie in een geweldige stroomversnelling gebracht.
Ik had u nu het relaas willen geven van een patiënte over de lijdensweg van haar man nu ongeveer twee jaar geleden. Ik had haar gevraagd of ze deze zware gang van haar man voor mij wilde opschrijven maar ze belde me op om te zeggen dat ze het niet kon. Ze was er aan begonnen, maar ze werd nog zo boos en zo verdrietig dat ze al in het begin moest ophouden. Ik kan me dat heel goed voorstellen.
Het verhaal was dat haar man na een operatie aan z'n buikslagader na de narcose ernstig verward was. Nog bijna een half jaar lang heeft hij geleefd.
In die periode kreeg hij twee keer een longontsteking, vervolgens een attaque, waardoor hij half verlamd werd, niet meer kon spreken en van wat er tegen hem gezegd werd, begreep de man niets meer. Ondanks het veelvuldig verzoek van de vrouw op te houden met het "behandelen" van al deze complicaties (er kwamen 32 artsen aan te pas) en af te zien van verdere behandeling met nog weer nieuwe infusen en sondes en catheters (± 13 in getal) werd steeds door behandeld, totdat, zoals wij het dan wellicht wat cru zeggen, tot de dood er op volgt.
Waarom mocht deze man niet "gewoon" sterven, toen duidelijk was dat er van geen "normaal" leven ooit meer sprake zou zijn?
Dat is wat ik met negatieve euthanasie bedoel, en ik weet dat dit laatste veel en veel vaker gebeurt dan dat andere, wat we actieve euthanasie noemen, nl.
als bij een doodzieke patiënt misschien door meer te spuiten de dood een korte tijd verhaast wordt. En dat vinden wij vaak zo erg fout.
Wat moeten we nu van dit alles denken? Als ik het goed zie, is er onder ons wel een soort communis opinio, een eenheid van gevoelen waarvan ik me afvraag of die wel zo goed, wel zo verantwoord is als wij vaak denken.
Het komt er op neer dat we tegen zijn, tegen euthanasie in welke vorm ook.
Leven mag niet verkort worden.
Het leven wordt heilig verklaard.
Wie daaraan tornt stelt zich gelijk bloot aan allerlei kritiek.
En toch zou ik daar wel een paar vraagtekens bij willen zetten.
Waar staat er dat "het" leven heilig is?
En: mag dat heilige leven dan wel verlengd worden, waarbij je je soms kunt afvragen of er nog wel sprake is van "leven"?
De theorie dat "het leven" heilig is, lijkt me meer afkomstig van Albert Schweitzer dan van de Bijbel. Albert Schweitzer leerde dat alle leven heilig was, van mens, van plant of dier. Hij vind het zelfs zonde als je door op gras te lopen een grassprietje of een torretje of een kever doodde.
(Het zou een interessante studie zijn naar de invloed van Albert Schweitzer op allerlei moderne milieu-acties e.d., maar daar hebben we het nu niet over.) Toch is deze theorie naar mijn stellige overtuiging vreemd aan het Evangelie. Dat leert ons niet dat het leven heilig is. Dat staat nergens, en: het slaat nergens op.
Nee, de Bijbel zegt me: "jij bent heilig, Ik heb je bij je naam geroepen".
En: of je leeft of sterft: je bent van de Heer, je bent van Mij." (Rom. 14).
Dat is evangelisch; niet het eindeloos rekken van afschuwelijk lijden.
Niet het blijven behandelen van zieken zoals wij dat (wellicht wat cru) af en toe zeggen: tot de dood er op volgt. Nee, zeg ik daar tegen; laat het een' mens vergund zijn rustig te sterven.
Als het enigszins mogelijk is: thuis.
Bewust de geest geven, zoals we van de aartsvaders lezen; weten dat aan het eind van ons aller leven de dood komt.
Die dood, dat sterven is een essentieel deel van ons leven. Het is ons eindexamen, zeg ik wel eens. (En hier moet u mij dus niet mis verstaan, maar met een gewillig oor luisteren.) Hoe ik dus over die negatieve euthanasie denk, zal u duidelijk zijn.
Probeer dat zoveel als mogelijk is te voorkomen.
Bij dit alles komt eigenlijk ook de vraag boven of een patiënt een behandeling mag weigeren.
Mag ik u een voorbeeld geven?
Het gaat over een man van 79 jaar die al tamelijk vergeetachtig begon te worden tot verdriet van z'n vrouw. Op een goede dag hoestte hij en: er kwam bloed bij z'n sputum. Opname in het ziekenhuis volgde. De diagnose luidde: longkanker.
In het ziekenhuis wilden ze de man opereren. Hij weigerde, ook na overleg met mij.
Opereren had voor deze man van bijna 80 jaar, vrijwel zeker betekend: totaal dement worden, na de operatie moe, slap en elledig zijn voor een lange tijd en uiteindelijk na korter of langer tijd toch overlijden.
Dat is nu ook gebeurd, na anderhalf jaar is de man thuis overleden, maar hij heeft in het eerste jaar zijn tuintje nog zelf kunnen doen. Hij kon geregeld zijn kinderen bezoeken, hij zat vaak samen met z'n vrouw op de bank voor hun huis in de zon.
Ik denk dat de man groot gelijk had door de operatie te weigeren.
Hij had 80 jaar geleefd, hij was aan het einde van de reis en hij ging naar huis, naar het Vaderhuis.
Ik denk dat ik bij een volgende gelegenheid hetzelfde advies zou geven.
Hier wou ik het eigenlijk bij laten.
Veel vragen zal ik misschien niet beantwoord hebben, misschien nog meer vragen bij u doen bovenkomen.
Eén ding zou ik boven alles willen zeggen: Leer het oordeel af, het oordeel over elkaar, het oordelen over de ander. Dat klinkt steeds door in het Nieuwe Testament.
Oordeel niet. En leer wat barmhartig is. En ... niet op alle vragen is er een antwoord, een antwoord dat altijd en voor elke situatie en voor ieder mens geldt.
Dat zou makkelijk zijn maar dan zitten we in het looprek van de Oudtestamentische wetten. En daarvan zijn we vrij, verlost. We zullen zelf steeds opnieuw onze weg moeten zoeken.
De schrijver van dit artikel is huisarts.