Tegen de secularisatie het evangelie
2008-04-25
Er wordt negatief tegen de Islam aangekeken in ons land. Maar geen enkel institutioneel geloof kan op veel waardering rekenen, het christelijke wel het allerminst. De aversie waarmee Pauw en Witteman in hun TV-programma christenen bejegenen is typerend.- Jaargang 52
- nummer 9
Een voorbeeld: bij de EO werken ze vanuit Onze Lieve Heer. Kan een EO-man als Hagoort dan wel de publieke omroep leiden? Dat moest de atheïstische minister Plasterk even komen uitleggen - wat hij keurig deed. We zijn kerk in een postchristelijke samenleving; we leven als christenen in een libertijns-hedonistische belevingscultuur. Wat doen we daar met het leermodel dat we vanuit Ezra-Nehemia aangereikt krijgen, en dat door onze leertraditie wordt uitgewerkt?
In het ND wees onlangs de Amerikaanse theoloog Stanley Hauerwas de kerk in ons land erop dat ze in zo'n cultuur een alternatieve gemeenschap moet vormen. Ze moet haaks in onze samenleving staan, en er de christelijke normen en waarden voorleven. Hij laat zich inspireren door de Mennonieten, die hun naam ontlenen aan Menno Simons, de 16eeeuwse Doperse leider. Was hij een betere leerling van Ezra dan Abraham Kuyper, de 19e-eeuwse voorman van de gereformeerden, waartoe wij behoren?
Kerkgeschiedenis
Een uitstapje in de geschiedenis van kerk en theologie kan hier geen kwaad. Kuyper staat voor een wereldbevestigend geloof, Simons daarentegen voor een wereldmijdend geloof. Gereformeerden staan anders in de samenleving dan Mennonieten. Kuyper voerde een heel program van actie uit om de samenleving te veranderen naar Bijbels model. Afgezien van de vraag of hij daarin geslaagd is, zijn betrokkenheid bij deze wereld is duidelijk.
Christus was er immers koning over?!
Gereformeerden dienden in het leger en bij de politie, waren rechters en ministers. De Mennonieten stonden negatief tegenover de overheid, wilden de eed niet afleggen, in de politiek gingen ze dan ook niet. Ze waren pacifist en tegen elke vorm van geweld. Ze wilden een rustig en stil leven leiden in hun gemeenschappen, die ze als een alternatief voor de omringende samenleving presenteerden. Staat Simons niet veel dichter bij Ezra dan Kuyper?
Tegencultuur
Wie zich niet thuis voelt in onze huidige samenleving, is al gauw geneigd het te zoeken in een tegencultuur.
Dat gold voor de hippies in de jaren 1960. Zo is het ook met talloze christelijke leefgemeenschappen wereldwijd, die ingaan tegen de heersende westerse cultuur en de daarmee geassimileerde kerken. De onvrede met het bestaande vindt zo een uitlaat.
Maar tegelijk zit er een positieve motivatie achter: laten zien hoe God wil dat we leven zullen. Er moet een zegenende uitstraling vanuit gaan op de wereld rondom. Deze terugtrekbeweging uit de samenleving beoogt een zuiverder christelijk leven met minder compromissen, zonder de vuile handen die onvermijdelijk zijn, als we bij de wereld betrokken raken.
Daarvan proef ik ook wel iets bij Ezra.
De heiligheid van God stond bij hem hoog in het vaandel. De normen en waarden voor een gezegend leven mochten niet gecompromitteerd worden.
Echtscheiding met vreemde vrouwen werd afgedwongen; de sabbat werd geheiligd; de zuiverheid van de eredienst werd gewaarborgd.
Afzondering was onvermijdelijk.
Menno Simons zou zich erbij thuis gevoeld kunnen hebben. Dat alternatieve, Hauerwas mag ons daar de ogen best voor openen.
Nehemia
Maar er moet meer gezegd worden.
Daarvoor moeten we bij Nehemia zijn, aan wie ik tot nu toe vrijwel voorbijgegaan ben. Hij was een hoge regeringsambtenaar aan het Perzische hof met de opdracht de joodse samenleving weer op te bouwen.
Israël vormde een geloofsgemeenschap rond de herstelde tempel: God in hun midden. Maar ze had ook een sociale ruimte nodig om te leven. De samenleving moest worden opgebouwd met recht en gerechtigheid (Nehemia 5). Het volk moest worden bestuurd, waar wetgeving voor ontwikkeld moest worden in overeenstemming met het Boek der Wet, rekening houdend met de eisen van het Perzische rijk. En natuurlijk werden er compromissen gesloten.
Zacharia kreeg een visioen van Jeruzalem zonder muren; intussen had ze wel muren. Ze had er zonder niet kunnen overleven. Ik trek daar toch de conclusie uit dat Kuyper zich hier goed thuis gevoeld zou kunnen hebben. Israël als gezegend volk had in de wereld te leven met behulp van de sociale structuren die toen voorhanden waren binnen het massieve Perzische rijk. Er zit iets aantrekkelijks in het alternatieve, het wereldmijdende van de Mennonieten. We moeten zeker van hen willen leren in een tijd waarin er voor christelijke deelname aan de publieke zaak minder ruimte komt. Dan is het haakse een weg om te gaan. Maar als we die ruimte wel hebben, maken we er ook gebruik van. Een gezegende kerk stimuleert tot christelijke participatie in het openbare leven. Hoort dat eigenlijk niet aan Christus toe? Moeten we daar niet tot een zegen zijn? Heeft de kerk ook niet een woord, het Woord, voor de wereld? Vuile handen zijn onvermijdelijk; we moeten er ook niet bang voor zijn. Nehemia bouwde de samenleving op met alles wat daarbij kwam kijken.
Alternatieve levenswandel?
In onze dagelijkse levenswandel hebben we zowel Ezra als Nehemia als gids. Staat Ezra meer voor geestelijk leiderschap, Nehemia voor het burgerlijke.
Beiden kwamen op voor handhaving van de Bijbelse waarden en normen voor het door God gezegende leven. Ze namen die even serieus.
Ze schuwden de afzondering niet, die dat met zich meebracht.
Maar bij Nehemia proef ik toch meer de hardheid van de praktijk waarin die waarden en normen toegepast moesten worden. Dat moet samen kunnen gaan. Opkomen voor Bijbelse normen en christelijke waarden, en toch ook rekening houden met de gebrokenheid van de wereld waarin ze vorm en gestalte moeten krijgen.
Wat moet, kan niet altijd. Het ons terugtrekken in de kerk als een alternatieve gemeenschap is mij toch te makkelijk. Zeker, we wijzen met Paulus gemengde huwelijken af. Als dat normaal gevonden wordt, ondermijnt het wel degelijk onze christelijke identiteit. Maar we onthouden ook Paulus' woord dat de ongelovige man of vrouw God toebehoort wegens de gelovige partner (1 Korintiërs 7:12v).
Bij de handhaving van de norm houden we wel de mensen voor ogen om wie het gaat.
Hauerwas vermaant de kerk in Nederland alternatiever te zijn waar het abortus en euthanasie betreft.
Het grote merendeel van de Nederlandse bevolking wil dat ouderen die levensmoe zijn recht hebben op een zelfdodingspil. Iemand helpen het leven te beëindigen zou niet langer strafbaar moeten zijn. En abortus is gewoon een van de rechten van de vrouw. Het is helemaal in de lijn van Ezra om ons hier haaks op te stellen.
Normvervaging leidt wel degelijk tot verzwakking van onze christelijke identiteit. Er blijft zo weinig van het gezegende leven over, waar de wereld iets aan heeft. Maar de vragen en problemen rond het begin en het einde van het leven zijn zo complex in onze hoog ontwikkelde medisch-technische cultuur, dat we niet met een simpel nee kunnen volstaan. Het is de vraag of we zo de mensen in het medische veld voldoende hulp bieden bij ethische beslissingen. Nee, een zelfdodingspil of abortuspil kunnen we niet als normaal en christelijke moraal aanvaarden. Maar toegesneden op iedere mens persoonlijk moeten de normen in een gebroken wereld worden toegepast. Abortus valt niet onder elke omstandigheid te verbieden, zoals de Roomse Kerk wil.
We moeten ook iemand willen laten sterven, waarom we dan ook leven rekkende medisch-technische ingrepen staken. En zo zijn er wel meer voorbeelden te noemen.
Tenslotte
Laten we blij zijn dat het tweedelige boek Ezra-Nehemia in de Bijbel staat.
Zelfs dat bittere verhaal over de gedwongen echtscheiding zouden we niet moeten willen missen. Nee, het is niet allemaal zo makkelijk. Er wordt vreemd tegenaan gekeken. Maar waarom zou het christelijke geloof makkelijk moeten zijn? Wie heeft ons op aarde een rozentuin beloofd? God in ieder geval niet. Ons levenspad is eerder met dorens en distels dan met rozen bezaaid.
Dr. Bob Wielenga is emeritus-predikant van de Nederlands Gereformeerde kerk te Kampen en werkte ruim 20 jaar als zendeling in Zuid-Afrika. Wielenga woont in Pietermaritzburg.
De vlag van dit artikel had de vorige twee afleveringen afgesloten moeten worden met een vraagteken; net zoals dat bij deze aflevering het geval is.