Midden in Zeeland, midden in de wereld
2006-01-06
Wie wel eens op vakantie in Zeeland is geweest, komt in ieder dorp wel een kerk tegen. In het strak vormgegeven landschap ingericht na de watersnood van 1953 en omgeven door hoge duinen en waterkeringen wijzen kerktorens naar omhoog.- Jaargang 50
- nummer 1
Ondanks de vele kerken zult u tevergeefs zoeken naar een Nederlands Gereformeerde Kerk. In 1999 werd de enige gemeente, de NGK Middelburg opgeheven. Een terugblik.
Veel Nederlands Gereformeerden bezochten op vakantie in Zeeland de zondagse kerkdiensten van de Nederlands Gereformeerde Kerk van Middelburg. Een vakantie zonder een bezoek aan deze gemeente was voor velen ondenkbaar.
Jaarlijks verscheen o.a. in Opbouw een persbericht, waarin vakantiegangers van harte werden uitgenodigd de diensten – sinds april 1996 nog maar één dienst - te bezoeken. Middelburg beschouwde de ontmoetingen met broeders en zusters uit de rest van Nederland als een echte bemoediging. Om meer bekendheid te krijgen, liet men in 1995 zelfs 3000 informatiefolders drukken!
Ontstaan
De NGK van Middelburg was ontstaan in mei 1971. De vrijgemaakte kerkenraad wilde prof. H.J. Schilder voor laten gaan in de dienst. Een aantal gemeenteleden protesteerde hiertegen.
Schilder had namelijk in Kampen de zijde van de vrijgemaakte kerkenraad (binnen verband) gekozen. Ook waren er problemen met de acceptatie van attesten van leden van de vrijgemaakte kerken (buiten verband).
De protesten haalden echter niets uit en ongeveer 25 leden kwamen buiten het verband van de vrijgemaakte kerken te staan. Omdat aansluiting bij een andere kerk geen optie was, besloot men eigen diensten te beleggen. Op 23 mei 1971 was het zover en vond de eerste kerkdienst plaats. Voorganger was ds. M.R. van den Berg uit Oegstgeest. Pas in mei 1972 vond de officiële kerkstichting plaats.
Kerkdiensten
Voor de diensten werd de Engelse kerk, eigendom van de Hervormde Kerk gehuurd. Dit gebouw stamde uit de middeleeuwen en was toentertijd de kapel van het Cellebroedersklooster. Vanaf ca. 1625 gebruikte de Engelse gemeente de kapel als kerk. Na bijna 300 jaar ging het eigendom van de kerk over naar de Hervormde gemeente.
Voor de huurprijs van 35 gulden per zondag kreeg men niet alleen het gebouw in gebruik, maar ook een koster en een organist toegewezen. Toen de huurprijs jaarlijks werd betaald, kon men zelf de koster en organist kiezen.
Ook het avondmaalstel werd geleend van de hervormden. Later kreeg Middelburg van enkele gemeenteleden een eigen avondmaalstel. Maandelijks werd het avondmaal gevierd staande rondom één tafel. Het avondmaalstel is nog steeds in gebruik bij een andere kleine gemeente, namelijk de NGK Maastricht. De gemeente kenmerkte zich door gastvrijheid, een grote onderlinge betrokkenheid en een eigentijdse prediking. Christelijk vrijheid stond voorop. Het streven was het bijbelse ‘de een achte de ander uitnemender dan zichzelf’ de boventoon te laten voeren. De onderlinge band werd sinds 1980 versterkt toen het eerste nummer van het kerkblad verscheen.
Kerkenraad
Het spreekt voor zich, dat de kerkenraad niet groot was. De raad bestond tot 1980 uit maar twee leden. Beide broeders hadden veel werk in de gemeente te verrichten. Een zware belasting, waardoor zij een aantal taken niet konden doen. Zo zijn er tot en met 1983 geen notulen van kerkenraadsvergaderingen gemaakt.
In gemeente was iedereen nodig. Dat hield in dat kerkenraadsleden, maar ook gemeenteleden met allerlei taken, zich eigenlijk niet konden onttrekken aan het kerkenwerk of een periode van rust konden nemen. Er waren immers geen of weinig leden, die het werk over konden nemen. In 1984 kwamen drie diakenen de raad versterken. Twee van hen waren vrouw. De laatste jaren bestond de raad uit vier personen. Ook werden vanaf nu verslagen gemaakt van vergaderingen.
De gemeente kende geen uitgebreide vergadercultuur. Lange gemeentevergaderingen kwamen niet voor, waardoor veranderingen eenvoudig konden worden doorgevoerd. Ook was men wars van allerlei formaliteiten. Zo kende men geen ondertekeningsformulier voor ambtsdragers.
Preekvoorziening
Voor de preekvoorziening deed Middelburg een beroep op zusterkerken in den lande. De kleine gemeente – het ledental schommelde al die jaren rond de 40 – kon geen eigen predikant bekostigen. Veel predikanten hebben daarom één of meerdere keren in Middelburg gepreekt.
Een aantal van hen wil ik noemen. In 1972 ging de christelijke gereformeerde M. de Boer vele keren voor. Ds. de Boer vertrok na een jaar na Curaçao, waar hij ook regelmatig voorging in de buiten-verband kerk van Curaçao.
Ook ds. P. Wulffraat ging regelmatig voor. Ds. Wulffraat was predikant in Amsterdam geweest en had de bekende Open Brief in 1968 medeondertekend. In de tijd, dat hij voorging in Middelburg, was hij godsdienstleraar aan een Zeeuwse scholengemeenschap. Het ontbreken van een predikant had geen invloed op de kwaliteit van de prediking. Die was meestal uitstekend, zo vertelt Hans Krabbendam, lid van de gemeente van 1991 tot en met de opheffing in 1999. Predikanten namen immers vaak hun beste preken mee. Het gemis van een predikant liet zich wel gelden in het pastoraat. Nu werd pastorale bijstand vaak incidenteel geboden, soms tijdelijk door een predikant van elders.
Ds. Brands
Niet onvermeld mag het werk van ds. R. Brands blijven. Sinds 1976 was hij predikant te Den Helder. In 1985 ging hij wegens ziekte met emeritaat. Omdat in Zeeland familie woonde, verhuisde hij met zijn vrouw naar Middelburg en werd lid van de NGK aldaar. Na een tijdje preekte hij na toestemming van zijn arts éénmaal per maand in de ochtenddienst. Hij diende de gemeente in het ambt van ouderling en scriba, verrichtte pastoraal werk en gaf catechisatie. Later was hij nog afgevaardigde in de Raad van Toezicht en Advies TSB namens de Regio zuid.
Op deze wijze was ds. Brands ondanks zijn zwakke gezondheid tot zegen in de kleine gemeente. Ds. Brands overleed in 1996 op 51-jarige leeftijd, ruim drie maanden na het overlijden van zijn vrouw.
Doorgaan of niet?
De periode na het overlijden van ds. Brands stond in het teken van de vraag: doorgaan of niet. Ook het wegvallen van enkele gemeenteleden van het eerste uur had grote impact op de gemeente.
Hoewel zich Nederlands Gereformeerden in Middelburg vestigden, werden deze geen lid van de gemeente.
De te kleine omvang was daar debet aan en maakte het met name voor gezinnen niet aantrekkelijk om lid te worden.
Uiteindelijk besloot de kerkenraad de gemeente bij elkaar te roepen om de toekomst te bespreken. Met hulp van het STAGG passeerden een viertal scenario's de revue: op dezelfde voet doorgaan, samengaan met een andere gemeente, radicaal veranderen of opheffen. Na een hele zaterdag vergaderd te hebben besloot de gemeente, - 28 leden - zich op te heffen. Voor betrokkenen was dit een moeilijke en pijnlijke beslissing. Het besluit werd echter in goede harmonie genomen. Een ieder zag in dat de gemeente niet meer levensvatbaar was.
Middelburg was de enige Zeeuwse plaats met een NGK. Dat betekende dat de overgebleven gemeenteleden aansluiting moesten zoeken bij een ander kerkgenootschap. Om de keuze te vergemakkelijken stelde de kerkenraad een rooster op voor het bezoeken van diensten van andere kerken. Zo werden diensten bezocht van christelijke en vrijgemaakt gereformeerde kerken. Maar ook een evangelie- en een baptistengemeente stonden op het programma. Aan de hand van een checklist konden leden bepalen of de bezochte gemeente iets voor hen zou zijn. Aandachtspunten waren o.a. samenstelling gemeente, predikant, inhoud, sacramenten, sfeer, traditie, pastorale zorg en kerkverband. Uiteindelijk vonden alle leden nieuw onderdak. Ze zijn lid geworden van een Samen-op-Weggemeente, de Christelijke Gereformeerde Kerk of een evangelische gemeente.
Afscheid
De laatste dienst vond plaats op 11 juli 1999. In de dienst ging voor dr. W. Janse uit Oegstgeest. Ter gelegenheid van het afscheid stelden enkele gemeenteleden een herinneringsboekje samen: Midden in de wereld : korte geschiedenis van ontstaan, voortbestaan en beëindiging van de Nederlands Gereformeerde Kerk te Middelburg. De laatste zin luidt: ‘Terugkijkend een reden tot dankbaarheid’.