Wat hoopt men met deze vertaling te bereiken?
1983-06-24
In het inleidend artikel (Opbouw van 22 april jl.) kwam het speciale karakter en daarmee de bedoeling van deze vertaling al even ter sprake: vertaling in omgangstaal.- Jaargang 27
- nummer 25
Of, zoals de bewerkers in een 'Verantwoording' omschrijven: "een taal die voor elke Nederlands-sprekende volwassene begrijpelijk en aanvaardbaar is".
We zullen dus geen moeilijke woorden aantreffen of uitdrukkingen "drie alleen voor bepaalde groepen toegankelijk ... zijn, zoals dat het geval is bij vaktaal, streektaal of kersraal".
Ik geef enkele voorbeelden, waarbij ik er van uitga, dat u, zo nodig, een 'gewone' vertaling er naast legt.
Het ons bekende woord aalmoes is vermeden en op verschillende manieren omschreven. Matth. 6: 2 " Helpt u iemand in nood, maak het dan niet wereldkundig zoals schijnheilige mensen doen"; Luk. 11 : 41 "Geef de inhoud weg aan de armen"; Hand. 3: 2 "Elke dag legde men hem neer bij de tempelpoort. de Schone Poort, waar hij de bezoekers van de tempel om gel d vroeg"; wel volgt dan in vers 4. als de betekenis uit het voorgaande duidelijk moet zijn: "Toen hij Petrus en Johannes de tempel zag binnengaan, vroeg hij om een aalmoes ".
Soms leidt dit tot een zeer levendige verhaaltrant, zoals Hand. 9 : 36, waar de beschrijving van Dorkas. 'Deze was overvloedig in goede weriken en aalmoezen, die zij 'gaf" aldus wordt weergegeven: "Ze deed veel goed en gaf weg wat ze kon". Maar een zo vrije weergave komt ook gemakkelijk als minder trefzeker over, . zoals in het volgende hoofdstuk over Cornelius (10 : 4 en 31), waar 'uw aalmoezen zijn voor God in gedachtenis gekomen" wordt vertaald met: "God heeft uw gaven voor de armen aanvaard ". Ik ben bang dat een lezer zich moeilijk een voorstelling kan maken van het 'aanvaarden' door God van de gaven voor de armen. Dan is de - eveneens vrije – weergave in de Willibrord-vertaling om haar duidelijkheid te verkiezen: "zijn voortdurend in Gods gedachte".
Ook het begrip sabbatsreis, dat slechts voorkomt in Hand. 1 : 12, is op een doelbewuste manier vertolkt.
Natuurlijk was het mogelijk geweest een verklaring er van te geven in de Woordenlijst, die achterin is opgenomen. Maar wie zou bij het leren van de bijbel er toe komen om dit na te slaan? Daarom is het zeker praktisch om de door het woord 'sabbatsreis' bedoelde afstand meteen maar duidelijk aan te geven. En dat is gebeurd: "de Olijfberg ... ligt vlak bij Jeruzalem, 0p nog geen kilometer afstand”. Klare taal voor iedereen en ook nog erg nauwkeurig! Want ter bepaling van de afstand die men op een sabbat mocht lopen, gingen de rabbijnen uit van de 2000 el, die genoemd worden in Num. 35: 5 en Joz. 3: 4. En een el had een lengte van bijna 50-cm.
En toch blij1Jter een vraag: Waarom gebruikt Luklas hier deze. bij trouwheid van de vertaling niet alleen gelet op de weergave van de woorden, maar vooral ook op de overdracht van de bedoeling van - de grondtekst. Het gaat erom dat de vertaalde temt zoveel mogelijk dezelfde indruk maakt op de lezer of hoorder als de oorspronkede Joden vertrouwde term 'sabbatsreis', die uitsluitend hier in de bijbel voorkomt? Heeft dat een speciale bedoeling? Volgens prof. Grosheide laat Lukas zo uitkomen, dat 'Jezus' hemelvaart in feite in Jeruzalem plaats vond. Want volgens Ex. 16: 29 moest een Jood "op zijn plaats blijven" op de sabbat. En de Olijfberg. die slechts een sabbatsreis van Jeruzalem is verwijderd, is dus te rekenen tot de 'plaats' Jeruzalem, Is die venklaring juist, dan geeft de vertaling "nog geen kilometer," de bedoeling van Lukas onvoldoende weer.
Gaat het alleen maar om eenvoudige taal?
De weergave van 'sabbatsreis' leert ons dat een vertaling die zich beperkt tot eenvoudig woordgebruik, reeds heel wat vragen oproept De Vertalers van de GNB zijn zich dat ook terdege bewust. In hun verantwoording zeggen zij: ,,(Er) wordt in' de toetsing van de gelijke tekst.'. Daarbij moet rekening gehouden worden, zeggen de bewerkers, met het Nederlands "in al zijn aspekten, zoals de zinsbouw en de stijl, Ook de toon van de taal en de kleur van de woorden zijn uitermate belangrijk bij teksten zoals de bijbel die aanbiedt."
Een naar deze normen tot stand gebrachte vertaling mag hoge verwachtingen wekken, maar stelt ook zware eisen voor de toetsing van de resultaten van het werk.
Een kritikus moot proberen zich 'in te leven in de bedoelingen van de vertaler en, wanneer hij in bepaalde gevallen de aangeboden vertaling afwijst, trachten met een voorstel te komen dat (naar zijn mening) beter aan de genoemde normen voldoet. Dan kunnen we verder komen. Voor onszelf door "allerlei Schriftgedeelten opnieuw te overwegen. De geheel nieuwe verwoording kan verfrissend werken.
En als we bezwaren hebben, kan omschrijving daarvan ons toch verder helpen in het verstaan van Gods Woord, En' daarnaast kunnen we een bijdrage leveren aan een project dat onze belangstelling ten volle verdient.
Dezelfde indruk als de oorspronkelijke tekst ?
Eerst kies ik 'een eenvoudig verhalend gedeelte, Joh. 3: 1, 2a: .,Er was een man die Nikodemus heette. Hij behoorde tot de Farizeeërs en was lid van de Hoge Raad. Midden in de nacht ging hij naar Jezus toe."
Deze vertel trant is stellig pakkend: "Er was een man die Nikodemus heette ... Midden in de nacht ... "
Maar het is te romantisch, schept een beetje een sprookjessfeer. En dat niet alleen, maar ook worden elementen van de informatie in een andere volgorde gezet en aangescherpt, Er komt spanning in, wanneer we lezen: "Midden in de nacht .. " Het oorspronkelijke geeft daartoe echter geen enkele aanleiding., Er staat - heel eenvoudig: "Deze kwam tot Hem des nachts".
In die volgorde, zodat des nachts geen nadruk heeft; en zonder toevoeging 'van midden; Het oorspronkelijk laat dus de mogelijkheid open, dat de bepaling des' nachts helemaal niet op iets uitzonderlijks wijst. Verschillende uitleggers merken op, dat nachtelijke gesprekken in die tijd wel gebruikelijk waren. Al kan natuurlijk ook vrees of schaamte Nikodemus dit tijdstip hebben doen verkiezen. Maar in geen van beide gevallen past de opvallende uitdrukking "Midden in de nacht".
En, zoals gezegd, dat staat er ook met! Ik noem u nog twee plaatsen, waar de bepaling midden in het Grieks wel is toegevoegd en ook door de plaatsing nadruk heeft. Ik citeer in, de vertaling GNB: "Toen de bruidegom maar met kwam, werden ze 1) slaperig en sliepen in. Midden in de nacht werd er geroepen: Daar komt de bruidegom!" (Matth. 25: 5, 6).
Hier past de bepaling volkomen, evenals wanneer Paulus vertelt: " Onderweg, midden op de dag, koning Agrippa, zag ik een licht uit de hemel dat helderder was dan de zon ... " (Hand. 26 : 13).
En dan de wijziging in de volgorde. Heel letterlijk vertaald staat er in het oorspronkelijk: "En er was een mens: uit de Farizeeërs, Nilkodemus was zijn naam", Uit de volgorde en uit het verband blijkt, dat het gaat 'Om 'een mens' en om het 'behoren tot de Farizeeërs'.
Dat wordt duidelijk op grond van de twee voorafgaande verzen, die ik citeer naar de GNB: ,,Jezus kende de mensen moor al te goed. De mens had geen geheimen voor hem; hij wist zelf heel goed wat er in een mens omgaat".
En dan volgt letterlijk "En er was een mens die behoorde tot de Farizeeërs".
Ziet u het verband? Jezus wist, wat er in deze mens was. En ook, hoe hij als Farizeeër, en dan nog wel lid van de Hoge Raad, niet erg ontvankelijk zou zijn voor de prediking van het koninkrijk van God. We lezen in de verzen 11 en 12: "Ik verzeker u: wij weten, waarover we het hebben, en wij getuigen van wat we met eigen ogen hebben gezien; toch neemt niemand van u onze verklaring aan.
Jullie geloven me niet eens, als ik het heb 'Over aardse dingen; hoe zullen jullie me dan geloven als ik het heb over goddelijke dingen?"
Voor het begrijpen van dit verband is de overgeleverde volgorde onmisbaar. En die loon ook ronder bezwaar worden gehandhaafd. Het Nederlands blijft er even eenvoudig en natuurlijk om.
Daarnaast rit ik wel met de moeilijkheid van de vertaling 'mens', Dat klinkt mij in het Nederlands wat vreemd: "En er was een mens die behoorde tot de Farizeeërs ... "
De Statenvertaling zegt het zo: "En er was een mensen uit de Farizeeën .. ." Maar hierin neig ik naar de keuze van de GNB: .,En er was een man ...' 'Inconsequent?
Misschien wel. Vertalen blijft moeilijk, omdat de ene taal andere mogelijkheden heeft dan een andere.
Een volgende keer ander materiaal.
1) - In het oorspronkelijke staat: "werden ze allen slaperig..."
Allen. Dus in dat opzicht was er geen verschil tussen de domme meisjes en de verstandige. Het woord is stellig van betekenis.
Waarom is het weggelaten? Een zetfout misschien? In ieder geval is het jammer.