Na veertig jaar - vergeven?
1985-05-03
Wanneer straks paus Johannes Paulus H Nederland bezoekt, zal hij geen vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap aantreffen.- Jaargang 29
- nummer 18
Die hebben voorwaarden gesteld, welke het Vaticaan onaanvaardbaar acht. Welke voorwaarden? Dat de paus de staat Israël zal erkennen en dat hij de algemene schuld der christenheid aan de jodenvervolgingen zal belijden. 1)
Nu zou het voor de paus, hoofd van Vaticaanstad, niet moeilijk moeten zijn, de staat Israël 'de facto' te erkennen, Hij kan er immers niet om been, die bestaat sedert 1948 en: dat is goed te merken ook. Maar de tweede voorwaarde, die hiermee samenhangt, is moeilijker. Want in "De Plaatsbekleder" is aangetoond 2), dat paus Pius XII (1939-1958) met zijn kerk de oorlog overleefde, zonder een vinger naai de ten dode vervolgde Joden uit te steken: .sterker, door zich doof te houden voor alle verzoeken om hulp. Deze onuitwisbare schuld van “Gods plaatsbekleder" drukt echter niet uitsluitend op Rome’s kerk. Eigenlijk zijn wij allen, die de oorlog overleefden, in zekere zin schuldig aan de dood van hen, die naast ons vielen. Een schuldigheid, die we alleen aan onze Heiland kwijt kunnen.
Wanneer we de stapel boeken, geschriften en documentatie willen overzien, die samen de feiten, de wreedheden, het verzet, de strijd en vooraf de geestelijke strijd beschrijven, kan dat alleen door het materiaal te categoriseren. Het zou wellicht even onjuist zijn, de Roomse Kerk in haar geheel aansprakelijk te stellen voor het lot van zes miljoen Joden - wat hebben R.K. broeders en zusters geen individuele moed, betoond!; als om de christenheid in haar geheel "na Auschwitz", te verdoemen; de christenen hebben vele voorbeelden van zelfverloochening, moed en reformatorische revolutie geleverd. Het waren trouwens niet alleen de Joden, die met uitdelging bedreigd werden; ook de Jehovagetuigen, de Zigeuners, de intelligentsia die de drogredenen der Nazi's doorzag, en de communisten werden onbarmhartig afgeslacht.
Categoriseren dus. Dan zijn daar eerst de dagboeken met documentatiemateriaal.
Er bestaat een boekje "Nazihel" 3), dat foto's toont 'van Duitse concentratiekampen, zoals die door de geallieerden werden aangetroffen. Het geeft u -de neiging een glas water te drinken. Was het zo erg? Nee, het was veel erger. Begrijpelijk dat zij, die de Nazihel overleefden, daar voor Ievenslang de stigmata van overhielden. Over de persoon van Adolf Hitler zijn diverse boeken geschreven 4); we noemen slechts Alan Bullock. Hij tekent een mens, wiens adem in zijn neusgaten is, weinig begaafd maar tijdelijk drager van massale demonische hartstochten. We kunnen hem decasus belli aan de hals hangen - maar zonder zijn kliek, en zonder de stomme onwetendheid van miljoenen, zou er niets zijn gebeurd.
- In zijn boek 6) tekent dr. J. Presser de vervolging en verdelging van het Nederlandse Jodendom op voorname wijze. Maar nog eens, het waren niet alleen de joden, die de rekening moesten betalen.
- Het jonge meisje Anne Frank schreef haar wereldbekende dagboek 6); een ontroerend onschuldig relaas van een puber.
- De onder ons bekende Adriaan van Boven gaf in -zijn "oorlogsdagboek van een ambtenaar" 7) meer dan een ontroerend relaas: hij heeft geworsteld met de schuld, de verantwoordelijkheid," het recht van opstand en antigeweld, meer dan van een ambtenaar kon worden verwacht,
- Hoek's "Dodenwacht bij onze gevallenen" tekent 8) de oorlogsdagen van mei 1940, waarin bijna 2000 onervaren Nederlandse soldaten :de dood vonden. Ze worden alfabetisch met hun militaire gegevens vermeld.
- De bekende romanschrijfster H. J. van Nijnatten-Doffegnies heeft in haar "Het geheime dorp" de lotgevallen van bewoners en verzorgers 9) van een ondergronds dorp in de bossen tussen Nunspeet en Vierhouten beschreven zoals er vele locale verslagen zijn gepubliceerd.
Boeiend, maar zonder de ethische problemen te raken.
- Nog zakelijker is Ballintijn's "Kroniek van de tweede wereldoorlog", een oorlogsdagboek met data, feiten en documenten. 10) En een vluchtige opsomming van deze categorie zou allerminst volledig zijn, wanneer niet dr L. de Jong's levenswerk zou worden vermeld. 11) Maar er zijn andere categorieën. Geschriften, die weliswaar feiten verslaan, maar waarbij de ethische verwerking van die feiten naar voren springt. "Jan Jansen" 7) behoort mede in deze rubriek thuis.
- Ook de brochures 12) van dr . P. J. Krop, over Gevangenis en Concentratiekamp in Scheveningen en' Haagse Veer, welke gedichten bevatten van "Melis Stoke" (de Jood Salomonson, die in gevangenschap christen werd) brengen ons verder.
- Het schone boekje “Die weise Rose" bewijst 13) dat er in het hol van de leeuw een bewust studentenverzet is geweest, dat met de dood werd bekocht: "de naam Duitsland blijft voorgoed besmet" wanneer niet de Duitse' jeugd opstaat, om tegelijk te wreken en te verzoenen, om haar onderdrukkers neer te slaan, en een nieuw geestelijk Europa op te bouwen". Zo ongeveer sluit het. af. (Dat "das Neuropa" van Duitsland uit zou moeten worden gebouwd, kunnen we deze jonge mensen moeilijk kwalijk nemen: het was hun ingehamerd. Dat deed trouwens keizer Wilhelm II al, en dr A. Kuyper wenste in zijn nieuw Europa minister van buitenlandse zaken te zijn) .
- Een ander kostelijk boekje, is "De stilte der zee" van de Belg Verkors: een voorbeeld 14) van beschaafd mentaal verzet tegen een ingekwartierde Duitse officier, die beleefde monologen hield waarop nimmer geantwoord werd, en die eindelijk zijn positie, verloren gaf door vrijwillig naar het Oostfront te vertrekken, waar een wisse dood hem wachtte. Ik kanonmogelijk een ander menselijk wezen, al. is hij ook mijn vijand, krenken, zonder er zelf onder te lijden", zegt de schrijver in zijn inleiding.
- In zekere zin (want het verzet ging niet uitsluitend via de drukpers) mag hier ook het revolutionaire werkje "Intermezzi II” van de componist Hendrik Andriessen worden aangestipt, dat in 1942 illegaal verscheen als een verboden bijdrage aan de R.K. School voor Kerkmuziek te Utrecht.
- De vrijwillige dood van goede Duitse soldaten, die geen medemens wilden doden voor een kwade zaak, werd mede gevonden door de kerkorganist en componist Hugo Distler.
Apart mogen genoemd worden die boeken, welke vaneen reformatorische revolutie getuigen.
Als revolutie de omverwerping van die Neu-Ordnung beoogde, gaf de reformatie daar een bijzonder karakter aan. De genoemde brochures van dr Krop behoren hier deels toe. Ook "Het grote gebod", gedenkhoek van verzet in LO en LKP (= landelijke organisatie van onderduikers en landelijke knokploegen) geert duidelijk het "Gode meer gehoorzaam dan mensen door. Ds. Knoop heeft 15) meer dan zijn kampervaringen gegeven: 'hij heeft getracht die ervaringen op, christelijke wijze te verwerken.
Bijzonder ds J. Overduin 16) slaagde hier in; beide schrijvers hebben de hel van Dachau overleefd Wie het niet overleefde was Etty Hillesum 17). Zij heeft blijmoedig de dood gevonden, nadat ze tallozen in Amsterdam en Westerbork heeft vertroost. Van, haar zijn de woorden opgetekend: “het enig menswaardig gebeuren, dat ons is overgelaten, is knielen". Van haar gebed zei ze: "het is mijn intiemste gebaar"; "zo maar te liggen en een gebed te zijn". "Grootmoedig te aanvaarden, dat men fouten maakt en misstappen begaat". "De westerling aanvaardt het lijden niet als behorende bij 'het leven. Daarom kan hij nooit positieve krachten putten uit het Iijden". Etty wenste te zijn "het denkende hart van de barak": meedenkend en meegevoelend met angstige gevangenen, die als slachtschapen de dood ingingen. 18)
Een andere Jodin, die het lijden positief verwerkt heeft - dat is: zonder daar wraakgevoelens of littekens van over te houden is de schrijfster J. R. Dobschiner in haar boek "Te mogen' Ieven".") Maar verreweg de uitnemendste schrijver is Floris B. 'Bakels 19) die in zijn boeken "Nacht und Nebel" en "Verbeelding als wapen" de mensheid een voorbeeld geeft van het leven uit de Geest van God. Hij schreef "over beschaving, gerechtigheid en zachtmoedigheid, eerbied, schoonheid, wetenschap"; over ~,beschaving die onschatbare fonkelende beschaving van ons Holland, die zich uit in eigenschappen van karakter, ziel, geest en verstand, in godsdienst, kunst en wetenschap - die geleerd, gekoesterd, ingeschonken en gedronken wordt in ons heilig Hollands gezin, dat ik verenigd zie, om de tafel, in een warme kamer onder lampenschijn".
"Het gebed...een direct contact met Christus, Die je concreet aanhoorde, je concreet bijstond, ja concreet achter je of naast je kwam. God was uiteraard nooit te zien. Christus was bij herhaling te ,zien, en Zijn aanwezigheid was bijna altijd duidelijk voelbaar". Dat schreef een man, wiens ogen alle ellende van de wereld hebben gezien, maar die in het kamp christen werd!
We zijn niet klaar, wanneer de paus alle schuld der christenheid zou belijden; al tracht kardinaal Willebrands ons te overtuigen, dat Pius II volkomen integer Was en “om erger te voorkomen" publiek gezwegen heeft 21) over de Jodenvervolgingen. We kunnen een boek als “Danseres zonder benen" met ontroering, en instemming lezen 22) - maar het geeft onvoldoende antwoord op de vraag: wat doen we met het lijden, de gemeenschappelijke, schuld, de oorlog en de oorlogsdreiging?
De heer P. Menten, die zijn straf als oorlogsmisdadiger heeft uitgezeten en zich in zijn Ierse vesting zou willen terugtrekken 23), krijgt daartoe geen verblijfsvergunning; op 86-jarige leeftijd deelt hij het lot van de wandelende Jood. Zijn we er blij mee? En het boek "Kasteel in Ierland" 24), dat haarscherp tekent hoe oorlogsmisdadigers elkaar na dato in den vreemde bijstaan en afmaken, hoe slechte gewetens hun eigen straf meedragen - biedt wel een grimmige lach, maar geen vertroosting, geen vrede.
De oplossing van lijden, schuld en wrok ligt bij onze Heiland. Als we Hem' navolgen, metterdaad, kunnen we wellicht ondergaan bij het geweld. Maar vooraf zal het wapen des Geestes getrokken moeten worden, dat alle aardse terreur over mag. Zo heeft het de Duitse predikant D. Bonhoeffer gedaan. Het toppunt van vrijheid, zo zei eens wijlen prof B. Holwerda luidt: delf vrouwen kinderen het graf, neem goed en bloed ons af, I het brengt u geen gewin, wij gaan ten hemel in en erven koninkrijken.
Noten
1) NRC 26-3-85.
2) R. Hochhuth, "Der Stellvertreter", Contact 1963.
3) uitg. v. Holkema en Warendorf.
4) A. Bullock, "Hitler; leven en ondergang van een tiran", Bruna 1952.
5) dr J. Presser, "Ondergang"; Staatsuitgeverij 1965.
6) Anne Frank, "Het Achterhuis", Contact 1947.
7) Adr, v. Boven, "Jan Jansen in bezet gebied", Kok 1946,
8) Zomer & Keuning 1945.
9) Callenbach 1947
10) v.d. Loeff, Enschede 1945.
11) "De Bezetting" geeft in 5 delen de uitzendingen van de NTV weer.
12) uitg, stg. "Geloof en vrijheid".
13) Inge Scholl, "Die weise Rose", Fischer Bücherei, Frankfurt 1955.
14) uitg. Manteau, Brussel, 1944 15) H. Knoop, "Een theater in, Dachau", Oosterbaan & Ie Cointre, z.j.
16) J. Overduin, "Hel en hemel van Dachau", Kok 1947 17), Etty Hillesum, "Het verstoorde leven", de Haan, Haarlem. 1981.
18) idem, “Het denkende hart van de barak", idem, 1982.
19) Wever, 1974