Een onkerkelijk lied zonder bodem
1983-01-14
De heer Milo, wiens artikelen in Opbouw ik steeds met genoegen lees, is onder bekoring gekomen van het op muziek gezette gedicht van William Blake, dat "Jeruzalem" wordt genoemd. Het gedicht staat (zonder titel) in de inleiding van het zgn. profetische boek Milton, één van B's gedichtenbundels.- Jaargang 27
- nummer 2
In 1944 tegen het eind van de 2e wereldoorlog heb ik in een kerkdienst in Noord-Wales dit lied met z'n prachtige, meeslepende muziek, gezongen na een passing-out parade van kadetten. Het maakte toen veel indruk op mij, maar ik begreep van de tekst niets. Later heb ik mij wat meer verdiept in Blake's geschriften, die moeilijk te begrijpen zijn.
Zoals zal blijken is dat niet zo verwonderlijk.
Blake leefde in de tijd van de Romantiek - omstreeks 1800. Een tijd van onrust en omwentelingen op alle terreinen van het leven. Het verzet tegen het Rationalisme en het dorre, dogmatische Deïsme met zijn "natuurlijke theologie", waarin het gevoel steeds werd onderdrukt als subjectivistisch en onwetenschappelijk, vond overal weerklank, niet het minst in de kerk. Het Christelijk mysticisme van de Piëtisten in Duitsland (Cf. Zinzendorff - de dichter Novalis - de theoloog Sohleiermacher), het methodisme in Engeland (Wesly) toonden een ondogmatische en emotionele benadering van het Christendom die in Romantische zelfopenbaring (cf. Rousseau - Confessions) zijn weg vond naar de preekstoel. Een kerk zonder dogma die leidde tot relativisme en moralisme met een wellicht nog verwoestender uitwerking dan het Deïsme der 18e eeuw.
De mystiek, die in het tijdperk van de Romantiek, duidelijk pantheïstische trekken toonde, is een intuïtieve overtuiging van de eenheid van het bestaande. Alle dingen om ons heen zijn slechts vormen of openbaringen van het ene Goddelijke leven. Intuïtie is in de Romantiek een sleutelwoord. Zo ook: verbeelding, Daar werd mee bedoeld: alles tegenovergesteld aan zelfgeconcentreerdheid, logische argumentatie, materialisme, e.d.
Blake heeft zich in woord en beeld verzet tegen het Rationalisme met z'n verering van de klassieke schrijvers als Homerus, Ovidius en Plato, die hij noemt "silly Greek and Latin slaves of the sword", 1) met hun uitgebalanceerde doordachte harmonie en objectiviteit.
Hij fulmineerde regen Newton (omstreeks 1700) de beroemde wis-, natuur- en sterrekundige, uitvinder van o.a. de zwaartekrachtwetten en de emissie-theorie van het licht. Volgens B. had Newton de regenboog ontgoddelijkt. Newton was voor hem het symbool van de bekrompen, alleen op zintuigen vertrouwende wetenschapsmens. Zulke materialisten waren heiligschenners en godslasteraars aan wie intuïtie, gevoel en verbeelding vreemd waren. Blake meende dat hij een Goddelijke zending had om het materialisme in leven en kunst aan de kaak te stellen.
De mysticus Swedenborg heeft veel invloed gehad op Blake, hoewel hij hem zeker niet kritiekloos volgde. Swedenborg (er zijn nog Swedengorianen, ook in Engeland) was een beroemt wis- en natuurkundige die zijn carrière afbrak en dikke boekdelen heeft geschreven vol theosofische mystiek, kabbalisme, occultisme en psychisme. Hij geloofde in directe openbaring en sprak, naar zijn zeggen, met God en de engelen, met Mozes en de profeten. Zelfs Paulus zou zich verbaasd hebben over zoveel dwaalleer. Ook Blake zag op 4-jarige leeftijd God door het raam turen en sprak met Dante en Milton, met Ezechiël en Jesaja.
Ais men Blake's geschriften leest, bijv. het meest vertaalde "Het huwelijk van Hemel en Hel" 2) is het opvallend hoeveel vreemde "personen" er in voorkomen die alle een symbolische betekenis hebben. Wie is Beulah? Deze blijkt het symbool van de grensstreek tussen mensenwereld en eeuwigheid. Urizen is een symbool met wisselende betekenis, maar steeds één van materialisme. Orc is het symbool van zedelijke vrijwording van wetten en geboden. Azie is het symbool van onrechtvaardigheid en immoreel handelen. Jeruzalem het symbool van de visionaire gave van heel de mensheid, of de volmaakte broederschap, ook wel vrijheid.
Zo kan men verder gaan. Waarvan is Zoa een symbool, en Golgoonooza en Rintrah? Ook Jehovah, engel, duivel zijn allen taalsymbolen. Dat maakt het lezen van B's werken moeilijk en vermoeiend. Vooral de latere werken zijn vrijwel onleesbaar.
Hetzelfde symbolisme ziet men in zijn gravures en tekeningen, die evenals zijn geschriften pas bekendheid kregen door het optreden van de laat-Romantische Pre-Raphaëlieten (1850-1860 Rossetti) die aansluiting zochten bij de 15e eeuwse kunst en directe inspiratie door de natuur eisten. Ze vereerden Blake als hun voorbeeld.
Blake, die in zijn leven bijna geen waardering vond en soms voor gek werd verklaard. Het gestyleerde symbolisme van de Pre-Raphaëlitische kunst vindt tegenwoordig weinig waardering.
Toch bevatten zijn "Songs of Innocence" en zijn pendant "Songs of Experience" mooie lyrische gedichten, die, met enige aphorismen op middelbare scholen nog gelezen worden. Gedichten met een sterk humanitaire inslag.
De belangstelling voor kinderen, zieken, armen en dieren is één van de positieve aspecten van dat complexe verschijnsel dat Romantiek heet. Een ander aspect ervan is de belangstelling voor het bovennatuurlijke, het visionaire, de droom, het sprookje (cf. Grimm) , het onbekende verleden - vooral dat van de duistere geïdealiseerde middeleeuwen met zijn donkere Gothische kathedralen, zijn oude mysterieuze kastelen, heksen en spoken. Vooral het eigen nationale verleden krijgt belangstelling (cf. Ossian - Sir Walter Scott, de historische roman). Ook elders in Europa ziet men in die tijd de herrijzenis van het cultureel patriottisme en zelfs het nationaal Messianisme. In Polen (Mickiewicz), in Duitsland (Fichte - Reden an die Deutsche Natien, 1808) in Frankrijk (Victor Hugo, die zich ziet als bemiddelaar tussen de mensheid en de bovennatuurlijke "godheid". 3)
In dit hele kader dient men ook veel van Blake's werk te plaatsen, tezamen met de pseudo-religie van Swedenborg die "dagelijks in de hemel met de engelen verkeerde" en die zijn geschriften beschouwde als geopenbaarde waarheden.
Nog enkele uitspraken van Blake, alvorens terug te keren naar het gedicht: God is de oorsprong van goed en kwaad.
God en duivel zijn niet anders dan twee zijden van dezelfde kracht.
Jezus Christus is de enige God en dat ben ik ook en dat zijt gij ook.
De collectieve mensheid is God - ik ken geen ander Christendom en geen ander Evangelie dan de vrijheid van lichaam en geest om de goddelijke kunst der verbeelding te beoefenen. Uitspraken uit zijn opstel "To the Christians".
En uit het boek "Jeruzalem": Golgotha is in Londen "near Tyburn's fatal tree" - plaats in Londen waar vroeger gestraften werden opgehangen.
En uit "To the Jews": Jeruzalem is de uitstraling (emanatie) van de reus Albion. Alle dingen beginnen en eindigen in “Albion's ancient rocky shore" 4). Abraham, Heber, Sem en Noach waren Druïden. Steeds weer die ondoorzichtige vermenging van Engelse en Bijbelse namen.
Nog een uitspraak: Er is slechts één hoogste wezen en dat zit in de mens. "Gij zijt een mens, God is niet méér."
Goed en kwaad zijn uitvindingen van de godsdiensten en hemel en hel een sprookje. Merkwaardig is de volgende uitspraak in "The Everlasting Gospel" over Jezus:
What was He doing all that time
From twelve years old to manly prime?
Was he them idle or the less
About his Father's business? 5)
Verder geen enkele zinspeling op de door dhr. Milo genoemde legende van Jezus' lichamelijk verblijf in Engeland.
Om nu terug te keren naar het lied "Jeruzalem" - wat bedoelt Blake met "Het Lam Gods"? Zeker is dat mystici als Blake en Swedenborg e.a. niet geloofden in de goddelijke natuur van Jezus. Hij is een symbool (!) van liefde, vergevingsgezindheid en verbeelding. Hij noemt de HEERE ook vaak: "het poëtisch genie". Christendom is kunst en kunst is Christendom, zegt hij ergens. "Het heilige Lam van God" is zeker voor Blake niet de Christus der Schriften. En met "oude tijden" zal Blake stellig bedoelen het geidealiseerde Christelijke leven in de Middeleeuwen - waarnaar de Romantici in hun hevige tweespalt tussen droom en realiteit zo verlangden. En "Jeruzalem", zoals ik aangaf, is een symbool van verschillende zaken, o.a. de volmaakte vrijheid of broederschap. Wat dus het "herbouwen van Jezuralem" betekent laat zich slechts raden - maar het slaat stellig niet op de Kerk als gemeenschap der ware Christgelovigen!
Dat dit lied in de Engelse kerken wordt gezongen en voorkomt in de Church Hymnary van Kerken die men als orthodox zou willen aanmerken is mij nog steeds een raadsel. Maar raadselen zijn er meer in het land waar bovennatuurlijke verschijningen en spoken nog steeds een voorname rol spelen. Men leze het kostelijke boek van Godfr. Bomans: “Dickens, waar zijn Uw spoken?"
En al wil ik de door dhr Milo genoemde legende geen sp(r)ookverhaal noemen, het blijft een legende, een volksoverlevering waarvan de oorsprong even duister is als het monster van Loch Nes.
--0--
We kunnen de heer Goor dankbaar zijn voor zijn ingezonden bijdrage.
Het vraagt niet alleen om een duidelijk antwoord, maar nodigt tevens uit tot het maken van enkele opmerkingen, die ik anders nog enige tijd voor me zou hebben gehouden.
Tot volgende week. D.W.L.M.
1) dwaze Griekse en Latijnse slaven van het zwaard.
2) The marriage of Heaven and Hell
en The Everlasting Gospel (het eeuwig Evangelie) zijn beide in het Nld.
vertaald door E. J. Welz: "William Blake" 1949 Paria Reeks.
3) Zie verder "The mind of the European Romantics" van H. G. Schenk.
Vertaald: De geest van de Romantiek 1966 Amboboeken.
4) aan Albion's aloude rotsige kust.
5) Wat deed Hij nu de ganse tijd
Van Zijn twaalfde jaar tot Zijn mann'lijkheid?
Liep Hij leeg, en kon Zijn Vaders zaken
Hem heel die lange tijd niet raken?
(vertaling van Welz)