GANDHI - 1
1983-03-18
Deze week is in Nederland een nieuwe film in première gegaan. De film gaat over het leven van Gandhi.- Jaargang 27
- nummer 11
De Haagse Post begon een van de hoofdartikelen in het nummer van 26 februari j.l. over Gandhi met de vraag: Is Jezus in deze eeuw op aarde teruggekeerd en in de politiek gegaan? Het antwoord van de schrijver van het artikel, die zich niet tot de belijdende christenen rekent, is: neen, hij was een menging tussen Grote Ziel en geslepen politicus.
Daarnaast las ik een Evangelische Commentaar in het blad met deze zelfde naam van een man die zich belijdend christen noemt. Hij blijkt tot mijn verbazing op de vraag van de Haagse Post haast ja te antwoorden. Volgens hem wijst Gandhi ons in de lijn van Jezus de derde weg (tussen communisme en kapitalisme) om te overleven. Daarin heeft hij “universele betekenis" (letterlijk zo in E.C. 25-2-'83, pag. 13). Wie heeft gelijk, de christen of de niet-christen? Wie was Gandhi eigenlijk en waarom is hij (opnieuw) populair?)
Biografisch
Gandhi werd in 1869 geboren in een uithoek van India. Zijn familie behoort tot de Hindoekaste van de winkeliers. De naam Gandhi betekent letterlijk "kruidenier" , zijn voornaam was Mohandas Karamcand.
In 1888 vertrekt Gandhi tegen de wil van zijn kaste-oudsten naar Londen waar hij rechten studeert.
Hij vestigde zich daarna als advocaat in Zuid-Afrika. Daar ondervindt hij de discriminatie van zijn ras aan den lijve. Hij wordt de politieke leider van de Indiërs in hun strijd tegen hun ontrechting en boekt opmerkelijke successen.
In 1915 keert Gandhi terug naar India. Hij is dan al een bekend man. In India rijst zijn ster snel.
Hij wordt leider van de hindoestaanse congrespartij en na een wrede onderdrukking vaneen geweldloze manifestatie in Amritsa in 1919 kiest hij tegen het Britse Koloniale bewind. Door zijn invloed wordt India na de oorlog zelfstandig zonder ooit oorlog gevoerd te hebben tegen de koloniale overheid.
Het is dan 1947. Op 30 jan. 1948 sterfit Gandhi onder moordenaarshand.
Dit in vogelvlucht over Gandhi's leven.
Gandhi's betekenis
Op een viertal terreinen heeft Gandhi zich sterk gemaakt.
1. De in Zuid-Afrika uitgebuite Indiase gastarbeiders heeft hij eigen rechten kunnen geven in hun strijd om zelfstandlgheid,
2. Binnen India heeft hij zich beijverd voor ere verzoening tussen de moslims en de hindoe's die elkaar te vuur en te zwaard bestreden. Dit heett niet tot succes geleid.
3. Tegenover Engeland heeft hij India langs de geweldloze weg geleid tot nationale onafhankelijkheid 15 augustus 1947.
4. Tenslotte heeft hij voortdurend zich opgesteld aan de kant van de verschoppelingen van de Indiase samenleving: de kastelozen of de onaanraakbaren. Hij heeft zich nooit uitgesproken tegen het kaste-stelsel als zodanig, integendeel, alleen heeft hij geageerd tegen het negeren van fundamentele waarden van de mens, waarmee dit kastestelsel gepaard gaat. Deze strijd is met Gandhi alleen nog maar begonnen.
Geweldloosheid
Wat maakt Gandhi nu tot zo'n buitengewoon mens? Dat is zijn stijl van handelen. Hij heeft doelbewust de bevrijding van zijn volk gezocht via het principe van de geweldloosheid.
Actieve geweldloosheid. Wie wil heersen door geweld geeft blijk van gebrek aan zelfbeheersing, leert Gandhi, Al in Zuid-Afrika leert Gandhi zijn toehoorders, van wie sommigen de politie willen doodslaan: "Ik vraag U te vechten tegen hun toorn, maar die niet op te wekken.
Onze pijn zal hen hun onrechtvaardigheid doen inzien. Ze kunnen mijn botten breken, dan hebben ze mijn dode lichaam, maar niet mijn gehoorzaamheid."
Zo kunnen we op deze film Gandhi aan het hoofd zien van talrijke acties tegen de sociale misstanden in India of tegen de besluiten van de koloniale onderdrukkende mogendheid.
Nergens echter roept hij op tot geweld. De ware kracht is de kracht van de geest. Die kan iemand alleen verwerven door zich - en het spreekt de Indiër - te oefenen in ascese, en goede voeding, in zelfontzegging bijv. van sexuele genoegens - en vooral ook door de aanvaarding van het lijden en zelfkastijding.
Wanneer er evident onrecht is moet je dit onrecht tot in je ziel doorlijden en daarna iedere medewerking weigeren.
Religieuze achtergrond
W!at met voldoende naar voren komt in de film is de religieuze verworteling van Gandhi’s optreden in het hindoeïsme. Misschien heeft U bij het bovenstaande wel even gedacht aan het N.T.
In de eerste brief van Petrus lezen wij: Het is beter onrecht te lijden goed doende dan kwaad doende (2 : 20) en Jezus leerde: Wees niet bevreesd voor hen die wel het lichaam maar niet de ziel kunnen doden.
(Matt. 19: 28) Gandhi heeft dan ook wel eens gezegd dat Jezus voor hem een inspiratiebron was. Zelfs kan hij woorden uit het N.T. aanhalen.
Toch blijkt uit alles de verworteling van het principe van de geweldloosheid in de hindoe-cultuur, waar de grenzen tussen het "zelf" van de mens en de “ziel” vande wereld vervloeien. Wat in de sámenleving gebeurt, wordt mij aangedaan, Als er onrecht gebeurde in zijn omgeving, ging Gandhi onmiddellijk over tot zelfkastijding en vasten. Niet tegenover een God, die het bestuur van de wereld in de band heeft, maar als uitvloeisel van de diepe eenheid die er volgens zijn godsdienst gelegen is tussen de buiten-wereld en de binnen-wereld, die belden in hun diepste kern God zijn. Zo wordt de kracht van de ziel versterkt, na al de aanslagen die op baar gepleegd zijn.
Het lijden
In dit religieuze besef speelt het bewust gekozen lijden een grote rol.
Ook al vóór Gandhi was dat onder hindoes soms een scherp wapen. Zo kon het gebeuren dat Indiase machthebbers er brahmanen op uitstuurden om door zelfkastijding aan hun vazallen schatting af te dwingen.
"Het was in de streek van Gandhi van oudsher gewoonte dat een heerser naar het huis van de vazal, die weigert zijn schulden te betalen een brahmaan (= geestelijke) stuurde.
In de brandende zon vastte die aan de poort en kastijdde zichzelf tot de dood erop volgde, of de schatting voldaan was. De schuldenaar werd aIs het ware beladen met de morele verantwoordelijkheid voor het lijden dat de brahmaan zichzelf aandeed.
Deze culturele erfenis heeft Gandhi intuïtief behendig aangepast voor ere strijd tegen discriminatie en onderdrukking. Welk middel kon tegenover de bewapende Britten effectiever zijn dan het lijdelijk verzet van hun onderdanen?" (Haagse Post 26-2-'83, pag. 35).
Lijdelijk verzet
Wie het bovenstaande voorbeeld van de brahmaan goed gelezen heeft waagt: zich af waarom de brahmaan zich voor zo'n ontzettende opdracht heeft laten zenden. Is het niet verschrikkelijk om zo om te komen?
Hier blijkt de totaal andere visie van de Indiër op het lijden.
In het Jinisme, dat volgens de encyclopedie (R.G.G. I 1189, 1199) ten grondslag ligt aan Gandhi's optreden is het lijden als zodanig één van de wegen tot verlossing. Wie zó (als deze brahmaan) weg sterft uit de wereld heeft zekerheid van een hoger bestaan in een volgende reïncarnatie. Trouwens alle Oosterse godsdiensten gaan ervan uit dat wij uit deze zichtbare materiële wereld door lijden moeten wègsterven.
In de bijhel is dat heel anders. Daar is het lijden nooit in zichzelf een weg tot bevrijding. Er hangt geen speciaal aureool rond passief verzet, als zou dat hoger zijn dan actief verzet. Het lijden in1 Petrus 2 is geen geestelijke wet, die een mens tot een hogere bestaanswijze voert: als hij eraan gehoorzaamt. Integendeel: het lijden is in de bijbel ook in het geval van het lijden van Christus een afschuwelijke abnormaliteit, die door de zondeval onvermijdelijk werd. Het is bij Christus en wie Hem navolgen een lijden oog in oog met een persoonlijk God die hen in dit lijden vasthoudt, maar Die zelf nooit het lijden als zodanig als weg tot verlossing aanwees. Bij christenen is het kernwoord niet “lijden" "ahimsa" zoals bij Gandhi, maar gerechtigheid.
Bovendien: is lijdelijk verzet wel altijd zo lofwaardig? Is fysiek geweld echt altijd veel erger dan moreel geweld - of psychologisch geweld?
Ik zie een moeder voor mij die haar kinderen manipuleert: met emotioneel geweld, Is het voor een kind soms niet veel gezonder om rechtstreeks een klap om de oren te krijgen dan geconfronteerd te worden met een moeder die om zijnentwil lijdt. zeker als die lijdende moeder haar onvermogen om tot een rechtstreekse klap te komen compenseert: door die lijdelijke smart als een wapen te gebruiken in de opvoeding van haar kind.
Overgeplaatst naar de politiek: de al eerder geciteerde dr Feddema zegt in Evangelisch Commentaar 25-2, blz. 11, dat heli: principe van geweldloosheid de grootste bijdrage is geweest van Gandhi aan de armen.
A[s principe dat op grote schaal kan, mag en moet worden toegepast ook in het Westen - als de derde weg in de strijd tegen onrecht.
Ik ben het met dat laatste geheel oneens. Ik geloof wel dat het soms een noodmiddel mag zijn voor armen en verdrukten maar ik hoop dat wij voor dit soort methoden bewaard blijven in het vrije Westen.
Wie onder ons zijn mening wil zeggen over abortus of kernbewapening is daartoe vrij. Hem staan politieke middelen ter beschikking. Zodra men hier iedere overheidsoptreden als z.g. fysiek geweld gaat verafschuwen zonder zich af te vragen of dat fysiek geweld gerechtvaardigd was, die loopt het gevaar net als de moeder in het bovenstaand voorbeeld te vervallen in alternatieve vormen van geweld - zoals de morele - of de psychologische - die ik veel erger vind. Ik vind het eigenlijk heel erg wat die Oosterse koning uithaalde toen hij een brahmaan stuurde in plaats van een politieagent.
Kortom: laten wij bewaard mogen blijven voor brahmanen - of zij nu strijders heten tegen abortus of tegen kernbewapening.
Intussen: u voelt wel hoe wij hier in deze film over Gandhi midden in de vragen van onze tijd zijn aangeland.
Watt is de verhouding tussen de Oosterse godsdiensten en het Christendom? Wat is die z.g. derde weg van actieve geweldloosheid?
Hoe verhoudt zich dit dwepen met Gandhi - juist in christelijke kring - tot het bredere geestelijke klimaat in onze gereformeerde wereld?
Al deze vragen zullen ons in het volgende artikel verder bezighouden als wij ons opnieuw zullen richten op de vraag waarmee dit artikel begon: Wie wàs Gandhi?
Morgen (zaterdag 19 maart) is de Utrechtse l'Abri-dag aan Gandhi gewijd. Om 1.45 uur wordt de film bezocht (Camera tel. 317708), daarna volgt maaitijd, lezing en discussie in het jeugdhonk van de Jeruzalemkerk, Troosterlaan (tot 20.30 uur).