Kerk en sociale media
2011-10-14
Wat moet je in de kerk met sociale media als Twitter, Facebook, Hyves, LinkedIn en Google+?- Jaargang 55
- nummer 20
Moet je deze nieuwe media omarmen om een beetje bij te blijven en jongeren aan te spreken of mensen van buiten de kerk te bereiken? Of moet je je als gemeente juist afzijdig houden van deze media omdat ze veel te oppervlakkig zijn om de diepgang van het Evangelie te peilen of de gemeenschap der heiligen te ervaren?
In dit artikel wil ik wat dieper op de logica van sociale media ingaan. Ik wil laten zien dat sociale media onze manier van omgaan met elkaar veranderen.
En ook dat deze media niet op zichzelf staan, maar helemaal passen in de samenleving waarin we vandaag de dag leven. Ik wil laten zien dat sociale media nieuwe mogelijkheden bieden om je leven met anderen te delen, nieuwe vormen van ontmoeting en contact mogelijk maken en kunnen helpen om de kloof tussen binnen en buiten, kerk en wereld te overbruggen.
Misschien helpt het om eerst eens goed naar het karakter van sociale media zelf te kijken. Sociale media zijn meer dan alleen maar een instrument dat je kan inzetten in een kerkdienst, zoals je bijvoorbeeld gebruik maakt van een microfoon of van een beamer.
Sociale media vormen ook een nieuwe sociale omgeving waarin mensen zich bewegen. In sociale media zit, zo zou je ook kunnen zeggen, een logica verborgen die onherroepelijk effect heeft op de manier waarop mensen met elkaar omgaan. En daarmee veranderen ze ook de manier waarop kerken zich organiseren.
Wat is nou Twitter...?
Een belangrijk kenmerk van sociale media is dat je korte berichtjes kunt delen met andere mensen in je netwerk.
Bij Twitter gaat het om berichtjes van maximaal 140 tekens. Mensen die jouw berichten willen lezen, kunnen zich daarop abonneren en zo door de dag heen volgen wat je doet. En jijzelf kan deze mensen terugvolgen of juist andere mensen kiezen die je interessant vindt. Op Facebook en Hyves kun je meer omvangrijke berichten verzenden. Deze sociale media kennen echter net weer een andere manier om contact met elkaar te onderhouden. Je moet om de berichten van een ander te kunnen lezen eerst vrienden met deze persoon worden. Dat wil zeggen, jij moet een verzoek doen om vrienden te worden, en dat verzoek moet door de ander bevestigd worden.
Relationele media
Mensen vragen zich vaak af of je in een tweet van 140 tekens wel iets zinnigs met elkaar kunt delen. Wordt de communicatie niet heel erg oppervlakkig?
Uit persoonlijke ervaring weet ik dat dit een vorm van koudwatervrees is die geen recht doet aan wat er op sociale media gebeurt. Ten eerste blijkt dat je best over een behoorlijk taalgevoel moet beschikken om een mooie tweet te schrijven, die pakkend is, inhoud heeft en ook nog eens mooi geformuleerd is. Dat is een kunst die niet iedereen zomaar beheerst. Belangrijker is echter nog dat je op sociale media iets laat zien van de persoon die je bent en wat je bezig houdt. Waar het bij sociale media vooral om gaat is het verhaal dat al die afzonderlijke berichten met elkaar verbindt. Mensen volgen je omdat ze geïnteresseerd zijn in wat je doet en in wie je als persoon bent. Sociale media zijn in de eerste plaats relationele media, en niet media waarin je informatie overdraagt of een boodschap verkondigt.
Levende brief!
Deze mogelijkheid om iets van je dagelijkse leven met anderen te delen, kan ook binnen de context van het kerkelijke leven volop benut worden.
Door het verhaal dat je in de loop van de tijd vertelt, kun je iets laten zien van wat je bezig houdt, waar je door geïnspireerd wordt en hoe dat effect heeft op de keuzes die je in je leven maakt.
Predikanten kunnen sociale media bijvoorbeeld inzetten om iets van het leven in de pastorie te vertellen, of vragen en dilemma’s te delen. Ze kunnen iets laten zien van de persoon die ze zijn, ook buiten de zondagse prediking om. Dat betekent overigens wel dat de nadruk op de persoonlijkheid en authenticiteit van mensen belangrijker wordt. Leer en leven zijn meer dan ooit direct op elkaar betrokken. Waar het op aan komt is hoe jij, ook op sociale media, een levende brief van Christus kunt zijn.
Te individualistisch?
Tot nu toe hebben we het vooral gehad over de persoonlijke levensverhalen van mensen, en hoe die in de communicatie op sociale media een plek kunnen krijgen. De kerk is echter meer dan een verzameling van individuen.
Het is een verbondsgemeenschap, een verband waar je lid van bent, zelfs voordat je daar actief voor gekozen hebt. In eerste instantie lijkt de logica van sociale media daar wat haaks op te staan. Op sociale media zijn het vooral individuen zelf die relaties met anderen aangaan. Mensen creëren hun eigen netwerken en besluiten zelf wie ze wel of niet willen volgen of als vriend toelaten. Er wordt niet gedacht in termen van gemeenschappen die aan het individu vooraf gaan. Dit is een punt waar we, denk ik, inderdaad bedacht op moeten zijn. In het verbondsmatige denken binnen de kerk zit iets dat tegen onze huidige cultuur indruist. Het is bovendien zo dat het denken in termen van netwerken de manier waarop we de kerk georganiseerd hebben fundamenteel op de kop zet. Om dat in te zien heb je niet eens sociale media nodig. Mensen laten zich niet langer voegen in een collectief verband, waarin men een totaalpakket aan opvattingen en gebruiken deelt, maar gaan veel meer dan voorheen hun eigen weg. Ze zijn niet langer trouw aan één kerkverband, kijken vaker over kerkmuren heen en laten zich inspireren door wat ze via internet van over de hele wereld aangeboden krijgen. Tim Keller, Rick Warren en Tom Wright zijn voor veel gelovigen inmiddels belangrijkere identificatiefiguren dan de woordvoerders die namens hun eigen kerkverband spreken.
Collectief zichtbaar
Dit gezegd hebbende, denk ik toch dat ook in de wereld van sociale media gemeenschapsverbanden er nog steeds toe doen. Iedere gelovige vertelt zijn eigen verhaal, maar samen als groep kunnen ze ook een verhaal vertellen.
Communicatiedeskundigen noemen dat tegenwoordig ook wel een corpo rate story, een verhaal dat je als gemeenschap (corpus) in gezamenlijkheid vertelt, maar dat in ieder persoonlijk levensverhaal weer een eigen accent krijgt. Via sociale media kunnen de leden van een kerk naar elkaar verwijzen, berichten doorsturen, elkaar citeren of gezamenlijk bepaalde inzichten of interesses delen.
Wil je als kerkelijke gemeenschap binnen sociale media actief zijn, dan moet je vooral vertrouwen op de kracht van de groep en het verhaal dat de leden zelf in onderlinge relatie met elkaar vertellen. Belangrijker dan dat je een Twitter-account of Facebook-account opent, is dat je de leden zelf stimuleert om op sociale media actief te zijn.
Door op elkaar te reageren en naar elkaar te verwijzen, bouwen ze een hechtere band met elkaar op en worden ze als groep ook meer zichtbaar naar buiten toe.
Binnenste buiten
Tot slot wil ik stilstaan bij hoe door sociale media de grens tussen binnen en buiten vervaagt. Wat er intern binnen een kerkelijke gemeenschap gebeurt, ligt voor je het weet open en bloot op straat. Evenals voor bedrijven wordt het ook voor kerkelijke gemeenschappen moeilijker om te controleren wat wel naar buiten toegaat en wat niet.
Voor je het weet hebben leden al een tweet over iets geplaatst of een bericht op Hyves of Facebook. Je bent daarom nog meer dan voorheen afhankelijk van de goodwill en het beoordelingsvermogen van je leden. Je kunt als gemeenschap alleen dan goed functioneren als er een cultuur van vertrouwelijkheid bestaat, waarin iedereen weet wat hij aan de ander heeft.
Kerkdrempel lager
Dit vervagen van de grens tussen buiten en binnen heeft nog een ander effect.
Via internet en via sociale media wordt het voor buitenstaanders steeds eenvoudiger om een indruk te krijgen van wat er binnen een kerk gebeurt. Af en toe ontvang je een berichtje van een vriend of van iemand die je volgt, je kunt preken downloaden via internet en eens googlen wat er zoal niet te doen is bij kerken in je directe leefomgeving.
Daardoor wordt de drempel om eens een keer een kerkgebouw binnen te stappen lager. Wat er zich binnen een kerkelijke gemeenschap afspeelt, is meer dan ooit van buitenaf zichtbaar. En je mag hopen dat daar een wervende kracht van uit gaat, want anders klopt er iets niet van de manier waarop gelovigen met elkaar omgaan.
Anders missionair
Dit vervagen tussen buiten en binnen heeft nogal wat consequenties. Als je de logica van de sociale media serieus neemt, zal je ook het idee van evangelisatie moeten herzien. Vaak wordt gedacht aan de kerkdienst als iets dat je voor je eigen leden doet, een plek waar ze kunnen bijtanken. En evangelisatie is dan iets dat je naar buiten toe doet, op je werk, in je buurt, op de sportvereniging.
Er wordt dan echter nog teveel over binnen en buiten gedacht als twee tamelijk van elkaar onderscheiden sferen. Met sociale media dringt de wereld echter steeds meer door in de kerk, en heeft de kerk ook in toenemende mate de mogelijkheid om in de wereld door te dringen.
Wil je missionair zijn in deze tijd, dan moet je je samenkomsten zo vorm geven dat je je niet schaamt om je buren mee te nemen of om daar in alle vrijmoedigheid via sociale media of internet over te vertellen. Ik geloof niet zo in aparte Twitterkerkdiensten of in evangelisatieactiviteiten die speciaal voor sociale media zijn bedoeld. Waar ik wel in geloof is een manier van kerk zijn, waarin het gebruik van sociale media een vanzelfsprekend onderdeel is. Sociale media zijn een prima middel om de interactie tussen gelovigen onderling en tussen gelovigen en ongelovigen te ondersteunen.
Wees echt!
Sociale media laten ons iets zien van de samenleving waarin we vandaag de dag leven. Mensen zijn via allerlei netwerken met elkaar verbonden en dat betekent ook iets voor de manier waarop we kerk moeten zijn in deze tijd. Het is zeker niet nodig om achter iedere nieuwe hype aan te rennen, of om je klakkeloos en in alle opzichten aan te passen aan de cultuur waarin je leeft. Waar het wel op aankomt is dat gelovigen meer nog dan voorheen een persoonlijk levensverhaal weten te vertellen, in gemeenschappelijke verbondenheid met elkaar leven en op zo’n manier met elkaar omgaan dat daar een wervend getuigenis vanuit gaat.
Daarmee zeg ik eigenlijk niets nieuws.
Het enige wat ik zeg is dat door sociale media alles wat we doen, meer dan ooit, op een goudschaaltje wordt gewogen.
Transparantie, loyaliteit en authenticiteit, dat zijn de zaken waar het in de netwerksamenleving van vandaag om draait.
Dr. Jan van der Stoep is lector Religie in Media en Publieke Ruimte aan de Christelijke Hogeschool Ede.