"Zieken aan het woord"
1982-09-03
Marinus van den Berg- "Zieken aan' het woord"- Uitgave van J. N. Voorhoeve, Den Haag.- Jaargang 26
- nummer 32
157 pag. Prijs f 22,50.
Dit boek maakt deel uit van de serie "Pastorale handreiking" en handelt over ziek-zijn, luisteren, troost. Het richt de schijnwerper op de omgeving van zieken, gaat nader in op de betekenis van zieken en concentreert zich op het verband tussen geloof en lijden. De schrijver is als pastor verbonden aan het interconfessioneel verpleeghuis “Randerode" te Apeldoorn. Reeds eerder publiceerde hij over onderwerpen, die betrekking hebben op ziekte en ouderdom. In het woord vooraf geeft de auteur aan, dat zijn boek een bundeling van brochures is van de Nationale Ziekendag van 1976-1980. Verder zijn ook enkele lezingen opgenomen. Van den Berg geeft duidelijk aan hoe men met zijn boek dient om te gaan.
Dit boek", zo schrijft hij, "is geen receptenboek". De auteur is een goede gids, die je de wereld van zieken en gehandicapten binnenleidt en op dingen wijst, die je gauw vergeet of zelfs helemaal niet in de gaten hebt. Hij kent de binnenkant, wij vaak alleen maar de buitenkant.
Toen ik het boek van Marinus van den Berg bestudeerde, moest ik denken aan die spreuk, die ik pas tegenkwam: "Heeft u ook zo'n moeite om mensen te vinden?" Mensen, die bereid zijn naar je te luisteren als je niet meer uit de voeten kunt en aan wie je je nood kwijt kunt.
Mensen, die bereid zijn op het ziek-zijn van de ander in te spelen en in het contact zich bescheiden opstellen en de juiste aksenten weten te leggen. Daar heeft de wereld schreeuwend behoefte aan. Gevoeligheid voor de eigen waarde en voor de unieke betekenis van de ander zoals Van den Berg het uitdrukt, is een hulp, die niet betuttelt en bedisselt. "Het-er-zijn geeft heel wat meer steun dan alles wat we zeggen" (p. 43). Een mens komt vaak in de crisis als gezondheid verandert in ziekte. Want de ziekte scheidt je van wat de gewone wereld heet. Je wordt dan minder bij de dingen betrokken. Er wordt zonder jou beslist. Je voelt je vaak machteloos. De communicatie met medemensen krijgt een andere kleur. Je ontdekt wie werkelijk je echte vrienden zijn. Het bezoek van mensen, die geen enkel orgaan voor je toestand hebben, wordt als een bezoeking door je ervaren. Het belast je. Dat kunnen bloemen en fruitmanden, hoezeer ook op prijs gesteld, niet goedmaken. Het is te waarderen, dat de Apeldoornse pastor allerlei facetten van het ziek-zijn en wat ermee annex is, belicht. Terecht hekelt hij het vlotte gezegde aan het adres van de ongeneeslijke patiënt: "U zult ermee moeten leren leven!" Iemand antwoordde eens toen zijn dokter dat tegen hem zei met de vraag: "Dokter, "kunt u me ook zeggen waar die school staat, waar ik dat kan leren?". De schrijver kent zijn tijd bijzonder goed. Hij signaleert ettelijke misstanden en gevaren in het intermenselijk verkeer. "De wereld van de gezonde mens is bijzonder centraal komen te staan in onze maatschappij" (p. 89). "Waarden als mysterie, je verwonderen, stil kunnen zijn, zijn in het gedrang" (p. 90). Ik denk hierbij aan dat markante woord van Lamartine: "De stilte is de enige taal van de mens wanneer hetgeen hij ondervindt te machtig is".
Wij worden geroepen een antwoord te geven op de vraag naar de zin van het lijden Lijden kan verheerlijkt worden; dan wordt de mens opzij gezet. Lijden kan verhuld worden of weggeschoven en ook dan wordt de mens opzij gezet." (p. 108). Uit heel het boek kan men veel leren.
Ziek-zijn en zieken bezoeken is een kunst! Op boeiende wijze weet de auteur over het leven en lijden van Job te schrijven. Job moet dwars door allerlei weerstanden heen geloofsovergave leren.
Geloofsovergave staat haaks op de gedachte, dat God te regelen en te manipuleren zou zijn. "De overgave van Job is niet een aangeprate overgave. Het is de overgave, die door de worsteling van het boek heen is gekomen tot aan de drempel van een groot mysterie." (p. 152).
Het boek is vlot geschreven. De schrijver weet ettelijke voorbeelden uit de praktijk op passende manier aan te wenden om zijn betoog te illustreren en te onderstrepen.
Ik acht dit boek een belangrijk geschrift op het terrein van het omgaan met zieken en het zich spitsen op de belangen van de patiënt in de communicatieve sfeer.
Het is een goed ding, dat vooral de laatste tijd in de verpleegkundige sector juist daaraan veel aandacht besteed wordt. Toch heeft het boek mij niet bevredigd en laat het bij mij een gevoel van teleurstelling achter. Ik mis de echte bijbelse doorlichting van de. gerezen en aangewezen problemen. Pas aan het slot raakt de pastor deze dingen aan.
Maar dan vraag ik mij wel af waarom hij meent te kunnen volstaan met de herhaalde betuiging: God wil het lijden niet. Is dat zo? Hoe dan? En is dat dan het enige wat in dat kader te zeggen valt? Het is mij een raadsel' hoe v.d. Berg kan opmerken, dat geloven ook wel eens een last is. Wat verstaat hij dan onder geloven? Hangt een dergelijke uitdrukking niet direct samen met de stelling: "Ik ga ervan uit, dat geloven menselijk is."?! (p. 135). In het verhaal over Job wordt Job in alle opzichten in bescherming genomen. Maar toen Job zijn geboortedag vervloekte zei hij nee tegen zijn Schepper. En ieder kan weten, dat de HERE hem dat niet in dank heeft afgenomen. Integendeel!
Op pag. 136 komt de R.K. opvatting van de auteur om de hoek gluren als hij de traditie een gezaghebbende plaats biedt direct naast de Heilige Schrift: De vertaling van de Naam Jahweh met: ik zal er zijn voor u. (o.a. p. 137) verraadt m.i, beïnvloeding door de moderne theologie. Het boek blijft teveel in het horizontale hangen. Als mijn hoofdbezwaar geldt, dat de schrijver het nergens heeft over zonde en genade. Maar hoe kun je over ziek-zijn etc. schrijven als je dergelijke beheersende bijbelse noties zelfs niet noemt? Slotconclusie: Een boek, dat een noodzakelijke dimensie mist, maar dat veel materiaal biedt aan hen, die in de praktijk regelmatig met zieken en eenzamen te maken hebben. Zij kunnen uit dit keurig uitgegeven geschrift leren welke invalspoort zij hebben te kiezen bij de benadering van de noodlijdende medemens. Want naastenliefde en zelfverloochening zijn familie van elkaar!