Christelijke wijsbegeerte in het licht van de bijbelse profetie
1982-09-24
Onder deze titel werd van 23 tot 27 augustus in de Reformatorische Bijbelsehool te Zeist een internationaal wijsgerig symposium gehouden, georganiseerd door de Vereniging voor Calvinistische Wijsbegeerte. Op dit buitengewoon inspirerende symposium kwamen christenfilosofen uit heel de wereld bijeen, om zich in het licht van de Heilige Schrift te bezinnen op hun profetische roeping in de wereld van vandaag. Indrukwekkend mag genoemd worden het grote aantal buitenlanders op .deze conferentie. Ongeveer de helft van de ca. 100 deelnemers kwam van buiten Nederland: uit Frankrijk, Engeland, Duitsland en Spanje, uit dé Verenigde Staten en Canada, uit Zuid-Afrika en andere Afrikaanse landen, ' en zelfs uit Japan, Korea, Taiwan en Nieuw-Zeeland. Alle continenten waren vertegenwoordigd, en dat gaf aan de conferentie een bijzonder levendig karakter. Uit de grote belangstelling uit het buitenland blijkt, hoezeer de school van de reformatorische wijsbegeerte - die in de jaren '30 in Nederland door de hoogleraren Dooyeweerd en Vollenhoven onder de naam "wijsbegeerte der wetsidee" is ontwikkeld en in ons land sindsdien grote bekendheid heeft verworven - ook in buitenland heeft wortel geschoten.- Jaargang 26
- nummer 35
Hoewel het zwaartepunt van deze beweging nog altijd in Nederland ligt, vindt haar grootste groei thans plaats in Noord-Amerika. Tekenend voor de verschuiving is het feit, dat de gesprekken en redevoeringen op het symposium geheel in het Engels gevoerd werden. De reformatorische wijsbegeerte is niet langer een Nederlands fenomeen. Zij heeft vrucht gedragen over onze landsgrenzen heen.
Het wonderlijke van de wijsbegeerte schuiven, maar vroeg of laat staat men ervóór, en dan schreeuwt men om een antwoord. De wijsbegeerte geeft dat antwoord niet, maar zij houdt zich wel diepgaand met dergelijke vragen bezig, en ze heeft ook wel iets te zèggen, al is het niet het antwoord waarnaar men zoekt - wie zou dat antwoord trouwens wèl kunnen geven (vgl. Job)? Wat de wijsbegeerte over de menselijke levenswijze te zeggen heeft, is waardevol en onmisbaar. Het is daarom goed, om te luisteren naar hetgeen de wijsbegeerte te zeggen heeft, ook als men zelf geen filosoof is.
Eén van de doelstellingen van het symposium was de beweging der reformatorische wijsbegeerte ertoe te stimuleren, meer haar "tweede gezicht" te laten zien. De christelijke filosofie moet, geplaatst in het is, dat zij telkens weer twee gezichten toont. Dat is het, waardoor zij onvermijdelijk een dubbelzinnige reactie oproept bij het niet wijsgerig geschoolde publiek. Het ene gezicht van de wijsbegeerte is dat van een buitengewoon moeilijke, soms zelfs schimmige "wetenschap" met haar voor gewone mensen onbegrijpelijke vakjargon. Dat is het gezicht, dat vele mensen afstoot. Men vindt filosofie "moeilijk" en "zweverig", en "filosofisch" staat bijna gelijk met: belangrijk, maar niets voor mij.
Maar de wijsbegeerte toont ook een ànder gezicht: het gezicht van een levensboodschap, een wijsheidsleer. Dat is het gezicht, dat de filosofie voor veel mensen aantrekkelijk maakt. Men verwacht van wijsgerige antwoorden op de diepste levensvragen, die de mens aangrijpen: vragen naar goed en kwaad, zinvragen, vragen naar het waarom en waartoe van de dingen, vragen naar leven en dood. Ieder mens wordt geconfronteerd met het kwaad, de zinloosheid, en de dood. Soms kan men deze vragen lang van zich aflicht van de bijbelse profetie, een waarschuwend, maar tegelijk wegwijzend woord laten horen tot onze cultuur, die in grote nood verkeert.
Onze geseculariseerde cultuur is in zichzelf opgesloten, en dreigt aan zinloosheid ten onder te gaan. Men denke aan de gezagscrisis, de crisis van het normbesef, de bedreiging van ons leefmilieu, de uit de hand gelopen kernbewapening en de ontwrichting van de samenleving. De moderne mens ziet de zin niet meer van zijn bestaan en 'zijn handelen. Dat leidt enerzijds tot een ongebreidelde machtsdrift, en anderzijds tot een egocentrische levenshouding, die tenslotte uitloopt op individuele of collectieve zelfmoord. De christen, die leeft vanuit Gods Woord, heeft in deze zijn situatie een profetische roeping: een roeping om de cultuur te ontsluiten en te bevrijden en de moderne mens een zinvol perspectief te bieden, door Gods Woord te laten horen. Daaraan moet de christelijke wijsbegeerte dienstbaar worden gemaakt.
Deze roeping werd vooral vertolkt door prof. H. E. Runner, oud-hoogleraar in de filosofie aan het Calvin College in Grand Rapids (Ver. Staten). Met vuur en geest toonde prof. Runner in zijn redevoering, waarmee hij het spits van het symposium afbeet, zichzelf zijn profetische roeping waardig, door -een ongeëvenaarde schets te geven van de geestelijke toestand waarin de gereformeerde wereld, met name in Nederland, verkeert, en door te wijzen op de gevaren die de reformatorische wijsbegeerte bedreigen - maar tegelijk op de roeping die zij heeft te vervullen.
Indrukwekkend was de visie, die hij toonde op structuur en richting van de ontwikkeling van gereformeerd Nederland. In onze door kerkelijke tegenstellingen en conflicten geteisterde gereformeerde wereld was het een verademing, te luisteren naar het oordeel van deze Amerikaan, dat tegelijk mild èn beslist was. Nu eens geen veroordeling van broeders in het geloof, maar oprechte waarschuwing, en wat meer is: een wegwijzing. Prof. Runner wees dé weg van de spiritualiteit. Daarmee bedoelde. hij niet een vage mystiek van verinnerlijking, maar: "het dagelijks wandelen voor Gods aangezicht, in Zijn verbond, naar al de woorden van Zijn wet, in éénheid met Christus, in de kracht van Zijn Geest, in antwoord op Zijn Woord in onophoudelijk gebed, meditatie, getuigenis en dienstbaarheid, als profeten, levend in de vreze des Heren en tot Zijn eer". Als we z6 leven, aldus Runner, dan zijn we waarlijk profeten, zoals onze Heer Jezus Christus profeet was. En het is in het licht van déze roeping tot profetie - in de zin van levend getuige zijn van God en Zijn Woord- dat christelijke wijsbegeerte een dienende functie heeft, o.a. door de betekenis van Gods Woord te tonen voor ons denken en ons weten.
Christelijke wijsbegeerte is in zekere zin onmisbaar, om onze profetische roeping naar behoren te vervullen. Wie de noodzaak van een christelijke wijsbegeerte onderschat of miskent, geeft zich al te gemakkelijk prijs aan een manier van denken, die beheerst wordt door een geseculariseerd wereldbeeld. De strijd der geesten is dan, althans op dàt front, reeds bij voorbaat verloren.
Maar wie de wijsbegeerte alleen omwille van haarzelf wil beoefenen, vergeet waarom het in ons leven uiteindelijk moet gaan. Christelijke wijsbegeerte is geen doel in zichzelf, maar een onmisbaar hulpmiddel (niet minder, maar ook niet meer) in de strijd der geesten, waarin Wij met al onze vermogens als profeten staan.
Daarmee werd de toon gezet voor de rest van het symposium. Het spreekt vanzelf, dat ook meer vakfilosofische vraagstukken aan de orde werden gesteld, maar de relatie tussen het wijsgerig bezig zijn en de christelijke roeping werd nooit uit het oog verloren. Het is te hopen, dat de beweging der reformatorische wijsbegeerte kracht put uit dit symposium, en voortgaat op de thans ingeslagen weg. Want er bestaat in onze wereld aan weinig zo veel behoefte, als aan een christelijk wijsgerig woord, dat niet alleen een verhelderende kijk geeft op de situatie waarin wij leven, maar ons in die situatie ook een wèg wijst, geleid en gedreven door het verlossende Woord van God.