Toekomst voor het gezin?
2011-10-21
De afgelopen decennia is onze samenleving enorm veranderd. Al die veranderingen hebben een grote invloed gehad op de positie, de samenstelling en de functies van het gezin. Ongetwijfeld zal onze samenleving de komende decennia verder blijven veranderen, met als gevolg dat ook het gezin zich verder zal aanpassen. - Jaargang 55
- nummer 21
In deze bijdrage wil ik drie trends naar voren halen. Ik begin met de veranderingen in het denken over mens en relaties. Ik zal laten zien dat deze veranderingen begrepen moeten worden tegen de achtergrond van de ontwikkeling van het denkklimaat in de westerse maatschappij. Ten slotte wil ik deze veranderingen plaatsen in het kader van demografische ontwikkelingen.
Andere trends, zoals de ontwikkelingen op het gebied van technologie, economie en politiek zullen we grotendeels moeten laten liggen.
‘Liefde à la carte’
Hoe kijken we in deze tijd aan tegen relaties en gezinsvorming?
Wat vinden we echt belangrijk en waar gaan we voor? Malou van Hintum en Jan Latten schreven daarover het boekje Liefde à la carte. Trends in moderne relaties (Archipel, 2007). Op basis van een aantal interviews en allerlei statistische gegevens schetsen zij een beeld van de postmoderne visie op mens en relaties; een visie waarin het individu en zijn keuzevrijheid centraal staat. Ik geef enkele citaten:
‘In de liefde is nog weinig vanzelfsprekend; je kiest wat bij je past. En dat kan over tien jaar wel eens iets anders zijn dan nu.’
‘In onze samenleving ben je steeds meer op jezelf aangewezen (…) Je moet zelf bepalen wat voor jou het beste is.
Daarbij moet je je eigen belang goed in de gaten houden – iemand anders doet het niet voor je. In de liefde is het niet anders. ‘Houden van’ is vaak meer een kosten-batenanalyse dan jezelf in de gaten hebt.’
Van Hintum en Latten signaleren dat de nadruk op het individu en zijn keuzevrijheid een grote invloed heeft op relaties en gezinsvorming:
‘Kiezen lijkt leuk, en dat is het natuurlijk ook. Als je tenminste goed kiest, en dat is nog een hele kunst. Veel mensen zijn, struikelend over al hun keuzemogelijkheden, in een situatie terechtgekomen waar ze zelf nooit voor gekozen zouden hebben. De vrijheid om te zoeken naar de allerbeste partner, het grootste geluksgevoel en de meest opwindende seks levert meer dan eens het resultaat op dat je weer – of nog steeds – single bent. En dat is toch niet de bedoeling.’
‘De andere kant van een grotere keuzevrijheid is niet alleen twijfel en onzekerheid, maar ook de kans dat je sneller en vaker ontevreden bent (…) De meerkeuzemaatschappij is daardoor ook een wegwerpmaatschappij: als je een beter alternatief hebt, gooi je je oude rommel weg. Dat geldt voor je kleren, je computer, je baan, en … je partner.’
‘Een ander gevolg van de nieuwe moraal en de nieuwe technieken is dat kinderen krijgen een bewuste keuze is geworden. Ze komen niet meer vanzelfsprekend, laat staan vanzelf. De keuze voor kinderen moet concurreren met andere verlangens in het leven.’
Het eigen IK
Als we deze citaten rustig tot ons door laten dringen, dan komt het beeld naar voren van het IK dat al zoekende zijn of haar weg gaat om in vrijheid die keuzes te maken die bij hem of haar het beste passen en die hem of haar de beste mogelijkheden tot ontplooiing geven. Het eigen IK staat centraal. Het gaat om mijn leven, mijn keuzes en mijn identiteit. Vanuit dat perspectief vindt de keuze van de partner plaats: die moet iets toevoegen aan mijn ontplooiing en aan mijn identiteit. Hetzelfde geldt voor het krijgen van kinderen: die moeten iets substantieels aan mezelf en aan mijn relatie toevoegen.
Van Hintum en Latten signaleren dat het IK maar lastig te verenigen is met JIJ. De emancipatie van het IK heeft een generatie van vrije individuen voortgebracht die zich niet gemakkelijk kunnen aanpassen. Het IK blijft maar doorgroeien en daardoor wordt het steeds lastiger om van twee IK-ken één WIJ te maken. Je gaat voor de maximale kwaliteit van het leven: in je werk, in je liefde en in je seks. Het gaat om het genieten in het ‘hier en nu’. ‘I want it all, I want it now!’ zoals Queen al zong.
Happy single
Van Hintum en Latten wijzen op een aantal interessante fenomenen.
Enkele daarvan wil ik hier noemen.
Het eerste fenomeen is die van de ‘happy single’. De single wordt in onze cultuur gepresenteerd als de ‘kroon op de individualisering’. Vrijgezelle vrouwen en alleenstaande mannen worden gepresenteerd als het toonbeeld van vrijheid en blijheid. Voor hen is het leven één groot feest. Ze eten, drinken en vrijen wanneer ze willen.
Van Hintum en Latten ontmaskeren het beeld van de ‘happy single’. Het blijkt dat de ‘happy single’ helemaal niet bestaat. De ‘happy single’ wil juist niet alleen blijven maar met een andere ‘happy single’ door het leven gaan om ‘happy together’ te zijn.
Een ander fenomeen is dat van de onbeperkte keuze. De keuzemogelijkheden voor de (goedopgeleide) single zijn bijkans onbeperkt. Hij of zij zoekt naar het grootste geluk. Het doel is de meest uitdagende baan, de meest perfecte partner en de meest opwindende seks.
Zoeken betekent ook dat je je voorlopig niet vast wilt leggen. Eerst wil je alles uitproberen. Het kan nog steeds beter. De eisen worden steeds hoger.
Je moet immers het maximale uit het leven halen. De onbeperkte keuze leidt tot de ‘quarterlife-crisis’ en het ‘dertigersdilemma’.
En daar wordt niemand gelukkig van.
Scheidingscultuur
Weer een ander fenomeen is dat van de ‘scheidingscultuur’.
‘Wie de vrijheid heeft om zijn partner te kiezen,’ zo schrijven Van Hintum en Latten, ‘heeft ook de vrijheid om die keuze te herzien.’ En die cultuur levert een groot aantal exen op.
Het gaat hierbij niet alleen om twintigers wier ‘relationele leven door trialand-error wordt gekenmerkt.’ Maar er zijn ook veel dertigers en veertigers die graag een ‘ex-ex’ willen zijn. De cultuur is: even uithuilen, en dan zo snel mogelijk opnieuw beginnen. In het jaar 1900 gingen nog maar zeshonderd getrouwde stellen uit elkaar (1 op de 1000) en nu zijn dat er volgens het CBS per jaar ongeveer 38.000 (9 op de 1000). Scheiden is ‘gewoon’ geworden. Het aantal stellen dat na langdurig samenwonen uit elkaar gaat, is ongeveer twee keer zo groot. Al met al komen er elk jaar een kwart miljoen exen op de markt!
En dan praten we nog niet eens over het aantal kinderen dat hierdoor getroffen wordt. Scheiden is een maatschappelijk probleem geworden.
Waar leidt dit alles toe? Van Hintum en Latten verwachten dat we in de toekomst nog sterker met ons IK zullen bezig zijn. Maar omdat we niet alleen op de wereld zijn, worden we gedwongen om een evenwicht te vinden tussen ons IK en de rest. Niet zo maar een evenwicht, maar een dynamisch evenwicht, en wel omdat de ontwikkelingen in onze samenleving zullen leiden tot een blijvende variatie aan opvattingen en levensstijlen. En die zullen weer allemaal hun eigen keuzes vragen en hun eigen onzekerheden met zich meebrengen. ‘Het IK van de toekomst,’ zo besluiten ze hun boek, ‘is een evenwichtskunstenaar.’
Do-it-yourself-biography
Hoe heeft het denken over mens en relaties in zo’n korte tijd – zeg vijftig jaar – zo kunnen veranderen? Om dat te kunnen begrijpen, moeten we een kleine duik in de geschiedenis van de filosofie doen.
Van oorsprong is Nederland een christelijk land. Dat betekent: de gelovige wist dat de werkelijkheid geschapen was in Christus, nog steeds onderhouden werd door Christus en tot doel had om Christus te verheerlijken.
Het koningschap van Christus had ook betekenis voor het dagelijkse leven. Oftewel, de ethiek van alledag werd beheerst door de samenvatting van de wet: heb God lief boven alles en je naaste als jezelf. Ook als het ging om de toekomst vertrouwde de gelovige op Christus: de opstanding van Christus als het symbool en de zekerheid dat we na onze dood zullen opstaan en eeuwig zullen leven. Om het met de woorden van de titel van een boek van Berkhof te zeggen: Christus de zin van de geschiedenis.
Vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw raakte Nederland in de ban van het moderne denken. Dit denken heeft zich vanaf de Renaissance via de Verlichting ontwikkeld.
De kerngedachte dat Christus het fundament van de werkelijkheid is, werd vervangen door de idee dat de werkelijkheid in zichzelf rust en vanuit natuurlijke processen verklaard kon worden. De idee van de werkelijkheid als schepping was overbodig omdat deze uit twee grote evolutieprocessen verklaard kon worden: de big-bang- theorie die de vorming van ons zonnestelsel en onze planeet verklaart en de evolutietheorie die het ontstaan van leven en van de mens verklaart. Ook op het gebied van de ethiek werd de wet van God losgelaten. De leidende gedachte werd dat de mens met behulp van zijn verstand zelf kon bepalen wat goed voor hem of haar was. En deze rationele ethische normen zouden voor alle mensen moeten gelden. Ten slotte werd het geloof in een eeuwig leven losgelaten ten gunste van een gelukkig leven op de aarde in de weg van wetenschap en techniek.
In de jaren tachtig van de vorige eeuw deed het zogenaamde postmoderne denken zijn intrede. De autonomie van het verstand werd ter discussie werd gesteld en het individu kwam centraal te staan. Het gaat om self-shaping: elke persoon geeft zelf vorm aan zijn of haar leven: aan het lichaam (plastische chirurgie), aan de sociale identiteit (je gaat relaties aan om jezelf te ontwikkelen), aan de psyche (iedereen zijn of haar eigen psycholoog) en aan de eigen spiritualiteit (geloof alleen wat goed voelt). Met andere woorden: de mens als do-it-yourself-biography.
Achtergrond
Hoe moeten we nu kijken naar deze ontwikkelingen in het denkklimaat?
Ze vormen als het ware het milieu waarin we leven. Het is als de lucht die we zonder dat we het merken inademen. Christenen die leven in een moderne tijd krijgen een tik mee van modernisme. Leef je als christen in een postmoderne tijd, dan krijg je een tik van het postmodernisme mee. Juist op het gebied van het denken over mens en relaties doet deze ‘tik’ zich gelden: we vinden het ‘gewoon’ als mensen kort nadat ze elkaar hebben leren kennen met elkaar naar bed gaan; we vinden het ‘gewoon’ als mensen uit elkaar gaan; we vinden het ‘gewoon’ dat onze eigen ontwikkeling centraal staat.
Eenpersoonshuishoudens
De komende jaren zal het aantal ouderen sterk toenemen. De mensen die geboren zijn tijdens de geboortegolf van na de oorlog gaan langzamerhand met pensioen. Op dit moment is ongeveer 16 procent van de Nederlanders 65 jaar of ouder. In 2040, wanneer de vergrijzing een piek bereikt, zal dat ongeveer een kwart zijn. Niet alleen komen er meer ouderen bij, maar de ouderen worden ook steeds ouder. Op dit moment is de levensverwachting voor een man ruim 78 jaar en voor een vrouw ruim 82 jaar. In 2040 zal dat toegenomen zijn tot respectievelijk ruim 82 en 86 jaar.
De demografische veranderingen hebben een grote invloed op de samenstelling van de huishoudens. In 1960 telde een huishouden nog gemiddeld 3,6 leden, in 2010 was dit al teruggelopen tot 2,2. De daling zal doorzetten tot 2040, wanneer een huishouden gemiddeld nog maar 2 leden telt. Het gevolg van deze demografische ontwikkelingen is dat onze maatschappij er heel anders uit gaat zien. Op dit moment bestaat 37 procent van de huishoudens uit één persoon, ruim 25 procent uit echtparen zonder kinderen, nog eens ruim 25 procent uit echtparen met kinderen, en 7 procent uit éénoudergezinnen met kinderen. Het aantal eenpersoonshuishouden zal in de komende decennia alleen maar toenemen.
Uitdagingen
Als ik het goed zie, dan liggen de uitdagingen voor het christelijke gezin op vier terreinen.
Allereerst op het gebied van de seksualiteit.
We leven in een gepornoficeerde en geseksualiseerde cultuur. Seksualiteit is een consumptieartikel geworden. Ik zou willen pleiten voor het beleven van seksualiteit in een veilige, stabiele en respectvolle relatie. Het gaat wat mij betreft om een herwaardering van de huwelijkse seksualiteit. Seksualiteit betekent je overgeven aan en je verliezen in de ander. In de veiligheid van de relatie hoeft seks niet perfect te zijn, kun je leren omgaan met onvolkomenheden en laat je elkaar niet in de steek bij seksuele problemen. Het geheim van Bijbelse seksualiteit is dat je niet jezelf zoekt maar de ander (zie 1 Kor. 7).
Een tweede uitdaging ligt op het gebied van het krijgen van kinderen. Kinderen hebben een eigen waarde. Kinderen krijg je niet om jezelf te ontwikkelen of omdat je zo nodig je genen moet doorgeven. Kinderen krijgen is een zegen en een opdracht die hoort bij het geschapen zijn naar Gods beeld (Gen. 1:28). De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat het krijgen en opvoeden van kinderen in deze maatschappij niet gemakkelijk is. Kinderen krijgen vraagt om een stabiele relatie.
In een gebroken wereld is dat geen vanzelfsprekendheid, net zo min als het vermogen om voor kinderen te zorgen.
Een derde uitdaging ligt op het gebied van werken en zorgen. Werken en zorgen hebben ieder een eigen waarde die je niet tegen elkaar moet uitspelen. Aan de ene kant dreigt het gevaar van de dominantie van het economisch denken waarbij de eigen waarde van zorgen nauwelijks erkend wordt, en aan de andere kant het gevaar van het beeld van de sterke vrouw en sterke man die alles moeten kunnen. Maar al te vaak wordt de combinatie van werken en zorgen als vanzelfsprekend gepresenteerd: natuurlijk blijven beide partners werken, fulltime of semifulltime, als er kinderen komen en natuurlijk nemen ze allebei een deel van de zorgplicht op zich. Het probleem ligt mijns inziens van de vanzelfsprekendheid van de combinatie: niet iedereen kan die combinatie aan.
Ten slotte, demografische ontwikkelingen laten zien dat het aantal alleenstaanden en het aantal ouderen groeit. Ook hier zie ik een uitdaging: huwelijken en gezinnen kunnen veel betekenen in een individualistische en vergrijzende samenleving, om daarmee te investeren in kerk en samenleving.
Maarten Verkerk is bijzonder hoogleraar Christelijke Filosofie aan de Technische Universiteit Eindhoven en de Universiteit Maastricht. Hij schreef onder andere het boek Sekse als antwoord (Buijten&Schipperheijn, 1997) en met zijn vrouw Nienke Vegter het boek M/V.
Mens en relaties in de eenentwintigste eeuw (Buijten & Schipperheijn, 1999). Maarten en Nienke hebben samen vier kinderen.