Bemiddelen in familieconflicten
2011-10-21
Als er érgens conflicten bestaan en ruzie wordt gemaakt, dan is het wel binnen families. Niet verwonderlijk overigens: familierelaties zijn per definitie intens en levenslang. Soms boycot men elkaar jarenlang in stilte. Als tenslotte moeder naar een verzorgingshuis gaat of overlijdt, dan moeten de kampen noodgedwongen weer met elkaar om tafel. Wie gaat haar zaken regelen? En waarom juist hij?- Jaargang 55
- nummer 21
Of: wie regelt de begrafenis?
Nog spannender wordt het als er wat te verdelen is. De notaris probeert tussen de klippen door te zeilen en kan vaak een verstandige regeling tot stand brengen.
Dat lukt helaas niet altijd.
Soms escaleren pijnlijke familieconflicten zodanig dat er advocaten ingeschakeld worden. De rechtbanken in Nederland doen er alles aan om dit type zaken door te sturen naar een advocaatmediator.
En met succes: steeds meer uit de hand gelopen familieconflicten worden aan de bemiddelingstafel opgelost.
Over díe tafel gaat deze bijdrage.
Diepere laag
De meeste strijd in de familie gaat ogenschijnlijk om geld en goed. Vaak blijkt echter dat het dieper zit. Daarom helpt een juridische oplossing of uitspraak vaak niets. Die blijft immers aan de oppervlakte en levert winnaars en verliezers op. Het familieconflict wordt daarmee alleen maar verdiept. De mediator kan proberen onder de oppervlakte te komen en te zoeken naar de werkelijke pijn.
Een situatie waar vaak een bemiddelaar aan te pas moet komen is als besloten moet worden in welk verzorgingshuis een dementerende ouder ondergebracht moet worden, bij voorkeur één dat past bij de christelijke levensstijl van vader of moeder. Vooral als er onder de kinderen bij zijn die qua levensstijl andere wegen hebben gekozen, kan het gaan knellen. Wie beslist?
Soms heeft een overledene al bij leven geld of goederen aan enkele erfgenamen geschonken.
Daaruit kan zomaar de indruk ontstaan dat vader het ene kind liefhad boven het andere, of dat de betreffende dochter vader heeft bespeeld met haar meelijwekkende verhalen. En die zwager die zich altijd afwijzig hield, van wie niemand ooit goed hoogte kreeg, waarom moet hij meebeslissen?
Tenslotte komt het ook veel voor dat er openlijk getwijfeld wordt aan de geestvermogens van de erflater op het moment dat hij zijn testament opstelde.
Aan die bemiddelingstafel ontmoeten we dus naast onversneden hebberigheid vaak ook wantrouwen en oud zeer.
Beginfase
De bemiddelaar zal partijen eerst complimenteren met het feit alleen al dat ze gekomen zijn. Ze hebben tegen deze ontmoeting, soms na jaren, vreselijk opgezien. Maar ze zijn er dan toch maar. Als broer(s) en zus(sen) elkaar dan ontmoeten, is de dynamiek vaak toch onverwacht. De bemiddelaar weet dat de ontmoeting zélf haar herstellende werk al doet.
Na de voorstelronde legt de mediator het proces uit waarin de partijen met elkaar stappen gaan zetten. Hij gaat ook na of ze ‘bemiddelbaar’ zijn, of ze, anders gezegd, wel echt bereid zijn om de onderlinge relaties te verbeteren en uit hun conflicten te stappen.
Meestal raken partijen daardoor positief geprikkeld, want ze vinden het hun eer te na om als botterik aangemerkt te worden.
Om die reden doen ze elkaar vooraf beloftes die op papier komen te staan en worden ondertekend in een bemiddelingsovereenkomst.
Het gaat dan om afspraken over naar elkaar luisteren, respect tonen, bereid zijn tot het sluiten van compromissen en over geheimhouding.
Voor de advocaat-bemiddelaar is het belangrijk dat er een schriftelijke overeenkomst is. Hij zal de partijen vragen of hij toezicht mag houden op het nakomen daarvan.
In deze fase, waarin de mediator een stevige regisseur is van het gesprek, kan hij gaan aankoersen op een terugblik.
Het kan een goed moment zijn om alle gespreksdeelnemers te vragen een positieve herinnering aan de overledene wat betreft de (geloofs)opvoeding naar voren te brengen. Dat zal herkenning opleveren bij de anderen, en mogelijk een gevoel van verbondenheid. Zij worden erdoor gestimuleerd om op dezelfde manier terug te kijken. Dat leidt soms ongevraagd tot een verrassende collectieve mildheid over de minder goede kanten van de betrokkene. Deze fase verbindt de tafelgenoten weer iets meer tot familie.
Vervolgens kan de mediator aan iedereen die om de tafel zit vragen waar hij of zij bang voor is als de conflicten waarvoor ze hier bij elkaar zijn, niet of niet goed worden opgelost. Meestal zal het erop neerkomen dat men niet nog verder weg wil glijden in de verstoring van de familieverhoudingen.
Ten diepste wil iedereen vrede. De bemiddelaar houdt dat in een tussenstand de tafelgenoten voor. Hij laat hun zien dat ze uiteindelijk allemaal hetzelfde willen.
Richting overeenstemming
Daarna doet de bemiddelaar een poging om iedereen te vragen zijn of haar eigen aandeel in het conflict te omschrijven: waarin heb jij niet wijs geopereerd en wat zou het effect daarvan op een ander geweest kunnen zijn. Welk deel van het probleem neem jij voor je rekening?
Het kan nodig zijn om op de manier van communiceren in te zoomen: welke eigenschap van de ander vindt u het moeilijkst? Zouden we over de onderlinge communicatie afspraken kunnen maken? De bemiddelaar kan daar actief een rol in krijgen als de deelnemers het goed vinden om af te spreken dat hij ingrijpt als er iets mis gaat in de communicatie.
Na al deze inleidende afspraken en gesprekken laat de bemiddelaar de partijen het eigenlijke conflict nog eens formuleren. Vaak klinkt de probleemomschrijving dan al anders dan in het begin. De partijen worden uitgedaagd een oplossing te bedenken die voor de ander aanvaardbaar zou kunnen zijn. De bemiddelaar zet alle opties overzichtelijk op een rijtje en vraagt toestemming om te mogen meedenken.
Hij informeert partijen over met name de juridische en fiscale complicaties van alle mogelijkheden. En als er overeenstemming is, wordt die in een uitgebreid convenant vastgelegd, met daarin de afspraak bij de bemiddelaar terug te komen als er discussie ontstaat over de interpretatie ervan.
Als blijkt dat er ondanks de interventies van een mediator toch meer nodig is om partijen wezenlijk verder te brengen, dan kunnen de inzichten uit de contextuele therapie heel goed van pas komen. Vaak wordt afgesproken deze therapie te laten volgen op de bereikte juridische overeenstemming en de afspraken daarover ook vast te leggen.
Afronding
Diepzittende sentimenten zijn er vaak de oorzaak van dat schijnbaar zakelijke conflicten binnen de familie niet opgelost kunnen worden.
In plaats van een rechterlijke beslissing is de bemiddelingstafel in veel gevallen de beste weg om familiekampen tot een oplossing te brengen die recht doen aan de verschillende materiële maar ook immateriële belangen die zich ‘onder water’ bevinden. Bemiddeling moet echter wel werkbaar blijven. De bereidheid van families om hierin te investeren staat of valt met de snelle beschikbaarheid van de mediator, de veiligheid van de bemiddelingsovereenkomst waarin alle spelregels staan vermeld, een strakke regie op het proces en de wetenschap dat het bereiken van het eindstation, het uiteindelijke convenant, niet langer duurt dan nodig.
De beste familietafel is rond.
Mr. Jan Willem van Dommelen is advocaat-mediator bij BouwmanVan Dommelen advocaten. Hij is getrouwd, vader van vier kinderen, van wie er twee al getrouwd zijn, woont in Veenendaal en is lid van de GKv.