De moeder van Whistler
2011-10-21
In Europa hebben we de Mona Lisa (1503-1507). Deze onbekende vrouw met haar mysterieuze glimlach trekt iedere dag rijen bezoekers. Het ‘is waarschijnlijk het bekendste schilderij ter wereld’, aldus Wikipedia. Maar er is nog een portret van een vrouw die de gemoederen aardig bezig weet te houden: de moeder van Whistler. - Jaargang 55
- nummer 21
Van haar weten we precies wie ze voorstelt, wat haar relatie was met de kunstenaar en met welke intentie ze is geschilderd.
Met name in Amerika is zij een icoon geworden van het moederschap en tot op de dag van vandaag een symbool van nationale trots.
Gezin
Anna Matilda McNeill (1804-1881) was een vrome vrouw. Ze was een geboren Amerikaanse, maar aan grootvaders kant van Schotse komaf. Op haar zevenentwintigste trouwde ze met de charismatische weduwnaar George Washington Whistler (1800-1849), die van Ierse komaf was. Naast de drie stiefkinderen die zij onder haar zorg kreeg, baarde ze zelf vijf jongens. Slechts twee van hen bleven in leven, James Abott (1834-1903) en William McNeill.
Haar oudste zoon, liefkozend Jemie genoemd, bleek een ziekelijk kind met stemmingsstoornissen en een aanleg voor tekenen. Zijn creatieve talenten werden van jongs af aan gestimuleerd, mede omdat het tekenen de jonge James hielp zich te concentreren. Vader George werkte als ingenieur bij de spoorwegen en vanwege zijn werk vertrok het jonge Amerikaanse gezin in 1843 naar Rusland, waar ze een aanzienlijke vriendenkring opbouwden en een goed leven hadden. Maar George Whistler stierf tijdens een choleraepidemie in 1949, na een huwelijk van achttien jaar.
Anna’s diepe liefde voor hem blijkt uit haar schrijven aan de jonge James, die op dat moment om gezondheidsredenen bij familie in Groot-Brittannië verbleef: ‘Oh, Jemie this house is so desolate without him! I mourn my loss so deeply! … Prayer strenghtens me, & the Word of God comforts me…’1 Ze keerde terug naar de Verenigde Staten en zou voor de rest van haar leven in rouwkledij gekleed gaan. Naast haar godsdienstige oefening, lezen uit de Bijbel en bidden, vulde zij haar leven met de zorg voor haar kinderen en familie en het onderhouden van sociale contacten door middel van vele brieven. Haar levensstijl werd noodgedwongen een stuk eenvoudiger, maar Anna was een diep gelovige vrouw en schikte zich in haar lot. Uit al brieven blijkt haar diep gewortelde geloof en een leven uit Gods Woord.
Briefwisseling
Hoe anders verliep vanaf nu het leven van haar oudste zoon. Door de vroegtijdige dood van zijn vader werd zijn leven een stuk onzekerder en waren hij, zijn moeder en zijn broer steeds meer afhankelijk van de goedheid van familie en vrienden.
Na een mislukte poging tot het volgen van de militaire academie op West Point, koos hij uiteindelijk voor het kunstenaarschap. In 1855 verliet hij zijn moeder en zijn vaderland en vertrok hij naar Parijs, in die tijd hét centrum van de kunst. Daar leidde hij het bohemienne-leven dat karakteristiek is voor de vooruitstrevende kunstenaars in die tijd. Hij trok op met vernieuwende kunstenaars en ontwikkelde een moderne stijl, los van de academische traditie die in die dagen maatgevend was. Vanaf 1858 ging hij in Londen wonen, dichtbij zijn stiefzus en rijke patronen die hij nodig had voor zijn levensonderhoud. Hij leefde er samen met een vrouw en stond bekend om zijn vrije levensstijl.
Het contrast tussen moeder en zoon kon bijna niet groter zijn. Toch bleef de band tussen Anna en James onverbrekelijk.
Hij had zichzelf ten doel gesteld om een gevierd en vernieuwend kunstenaar te worden; zijn moeder steunde hem in die ambitie. Vaak trad zij op als zijn agent en legde ze belangrijke contacten voor hem. In hun onderlinge briefwisseling bestookte ze hem met moederlijke adviezen en godsdienstige raad. ‘Zoek eerst het Koninkrijk en al het andere zal je geven worden,’ schreef ze hem vaak. Whistler deed naar zijn vrienden toe vaak wat lacherig over de bemoeienissen van zijn moeder; te pas en te onpas citeerde hij met de nodige ironie Bijbelteksten. Zijn moeder schrijft over zijn manier van leven: ‘Why may I not rejoice of you? am I not a Christian Mother?
have I not trained you faithfully?’2 Over het portret dat hij later van haar maakte merkte hij, vanwege de vele speculaties over het werk, eens ironisch op dat hij wellicht beter een fles sherry en een Bijbel had kunnen toevoegen om de mensen tevreden te stellen.
Poseren
In 1866 raakten hun levens opnieuw innig met elkaar verstrengeld toen moeder Whistler, onder druk van de Amerikaanse burgeroorlog, besloot om naar Engeland af te reizen om zich daar bij haar zoon te vestigen. Whistler zag zich genoodzaakt zijn huis te zuiveren en zijn toenmalige maîtresse Jo elders te huisvesten. Hoe verschillend was hun levensstijl! Dat leidde onvermijdelijk tot irritaties, maar al met al had de moeder een positieve invloed op haar zoon.
Zoals zij gewend was, nam zij de verantwoording voor het huishouden op zich, wat voor meer rust en stabiliteit zorgde in het leven van de kunstenaar. Zijn loopbaan liep niet zoals hij wel wilde. Hij was weliswaar een begaafd etser en een vernieuwend kunstenaar, maar succes bleef uit. Vaak zat hij zichzelf in de weg door de hoge eisen die hij aan zijn werk stelde. Door hem geportretteerd worden betekende uren zitten. Het zou uiteindelijk zelfs zijn moeder zijn die voor de grote doorbraak zorgde in zijn artistieke ontwikkeling.
Toen in 1871 een model door ziekte niet kwam opdagen, vroeg hij haar voor hem te poseren. Door de omstandigheden was James nu vrij van de verwachtingen van opdrachtgevers en had hij bovendien alle tijd en ruimte om te werken met iemand die heel dicht bij hem stond: zijn eigen moeder. Zij vond het ondertussen heerlijk om te poseren voor haar zoon. Aan haar zus schreef ze dat het haar onophoudelijk gebed was dat haar zoon mocht slagen in zijn artistieke ambities.
Sober
Drie maanden duurde het voordat het schilderij voltooid was. Dat was snel voor James Whistler en het resultaat was spontaner en vrijer dan ooit te voren. Op de achterkant van een al gebruikt doek, grover van structuur en minder grondig voorbereid dan normaal, schilderde hij zijn moeder in een spaarzaam ingerichte ruimte. Op sommige plaatsen is de verflaag zo dun, dat de structuur van de canvas zichtbaar blijft. Met een sober palet van grijzen, zwart en wit en alleen de toevoeging van geel en roze maakt het geheel een eenvoudige indruk. Anna zit in een ingetogen pose, de handen gevouwen in de schoot en in gedachten verzonken, de voeten op een stoof.
Whistler was opgetogen over het resultaat.
Niet alleen had hij recht gedaan aan zijn moeders karakter, vooral schilderkunstig had hij zichzelf overtroffen.
Dit werd ook onderkend door bevriende kunstenaars en critici, alhoewel het werk in Engeland over het geheel genomen slecht ontvangen werd. Vanaf nu zou hij zich vrijer voelen in zijn werk, alhoewel publieke erkenning uiteindelijk nog wel op zich liet wachten.
Schilderkunstig
Whistler was niet de eerste die zijn eigen moeder afbeeldde.
Juist in de Noord-Europese traditie waren er beroemde voorgangers die hun bejaarde moeders liefdevol en natuurgetrouw hadden weergegeven. Albrecht Dürer (1471-1528) maakte een tekening van zijn moeder in al haar kwetsbaarheid, een paar maanden voordat zij stierf. Rembrandt van Rijn (1606-1607) staat er ook om bekend dat hij familieleden en zichzelf regelmatig gebruikte als model, soms voor historische of Bijbelse scènes, maar evengoed voor alledaagse taferelen of een portret.
Aandacht voor het detail en een realistische weergave zijn kenmerkend voor de kunst uit het Noorden, waar veel huiselijke en familiaire taferelen voorkomen.
Denk bijvoorbeeld aan het befaamde huishouden van Jan Steen. Heel anders was dat in het Zuiden, waar de invloed van de klassieke idealen en de Renaissance heel groot was. De kunst uit Italië en Frankrijk was grotesk. Tegen de tijd dat Whistler in Frankrijk aankwam, had de Academie grote invloed. Bijbelse en mythologische taferelen volgens een klassieke opbouw waren de norm. Dat was precies waar de realisten en impressionisten tegen in opstand kwamen.
Zij wilden naar de natuur werken en raakten geïnteresseerd in het gewone.
Het feit dat zij realistische en sociaal geëngageerde schilderijen maakten op historische formaten, wekten enorme weerstand. L’art pour l’art, kunst om de kunst, werd een nieuw ideaal. Niet het onderwerp en de academische traditie waren meer het belangrijkste, maar de ‘formele’ d.w.z. schilderkunstige aspecten kregen steeds meer aandacht. Vanuit deze nieuwe invalshoek ontstonden de impressionistische schilderijen van Monet, de expressionistische doeken van Van Gogh en de tonale portretten van Whistler.
Opmerkelijk genoeg draagt het portret van Anna de titel Arrangement in Grey and Black: The Artist’s Mother. Het is één van de vele werken van Whistler die een muzikale titel draagt. De portretten waren arrangementen, zijn nachtelijke landschappen heetten nocturnes en ook begrippen als harmonie en symfonie vind je terug. Deze titels zijn heel bewust gekozen en geven iets weer van de intentie en visie van de kunstenaar.
Niet het onderwerp was het belangrijkste voor Whistler, dat beschouwde hij meer als iets persoonlijks, maar de schilderkunstige aspecten van zijn werken.
Postzegel
Anna McNeill Whistler trok zich in de jaren 1870 terug en stierf in 1881. Het grote succes van haar zoon maakte ze niet meer mee. Alhoewel James aanvankelijk na haar dood geen afstand wilde doen van het portret van zijn moeder, verkocht hij het in 1891 aan de Franse overheid. Dat was een statement van Whistler. Niet alleen voorkwam hij daarmee dat het werk in een privécollectie zou verdwijnen, hij ageerde er ook mee tegen de behandeling van het schilderij in Engeland.
Maar nog was de rol van Whistlers moeder niet uitgespeeld. In de jaren van de Grote Depressie in Amerika zon Alfred H. Barr, de jonge directeur van het nieuwe Museum of Modern Art in New York tijdens zijn slapeloze nachten op een idee om zijn museum meer vastigheid te geven. Hij verzocht de Franse overheid om de uitleen van het portret, iets wat heel gevoelig lag, omdat nooit eerder een werk uit de Franse collectie was uitgeleend. Maar met een paar machtige Amerikaans pleitbezorgers aan de ene kant en de gevoelige internationale relaties aan de andere, was het in het voordeel van Frankrijk om een groots gebaar te maken richting de Amerikanen.
Whistlers Mother ging op reis en toerde uiteindelijk meer dan een jaar door Amerika, waar het ongelooflijk veel bezoekers en veel media-aandacht trok. Al gauw werd Anna McNeill Whistlers portret uitgeroepen tot hét icoon van het Amerikaanse moederschap. Ter ere van Moederdag in mei 1934 werd er zelfs een postzegel van haar gemaakt. Zonder oog te hebben voor de schilderkunstige aspecten, tot grote frustratie van Barr, werd ze in Amerika het symbool voor de ideale moeder en een vroom leven, voorwerp van nationale trots.
Evenals de Mona Lisa, door sommigen ook wel geïdentificeerd als een moederfiguur voor Da Vinci, die al vroegtijdig zijn moeder moest missen, is het schilderij sindsdien ontelbare keren gereproduceerd. Het is commercieel gebruikt en voorwerp van zowel prijs als hoon geweest. Met misschien wel als onvergetelijke hoogte- of dieptepunt – afhankelijk van de beschouwer – een hoofdrol in de film The Ulimate Disaster Movie (1997) waarin Mr. Bean de sukkelige medewerker van een museum speelt, die dingen met het schilderij uithaalt waar menig kunstliefhebber van zou gruwen.
Frouckje van der Wal is kunsthistoricus en beeldredacteur van De Reformatie. Ze is getrouwd met Mart.
1 Margaret F. MacDonald e.a., Whistler’s Mother: An American Icon, Hampshire (2003), p. 18
2 Idem, p. 23