Een dozijn familiefilms
2011-10-21
Waar denk je aan bij het onderwerp ‘familie en film’? Aan The Sound of Music, over het zingende gezin van kapitein Von Trapp en hun kindermeisje? Eigenlijk zijn er maar weinig films waarin familie geen rol speelt.- Jaargang 55
- nummer 21
De manier waarop familie een rol speelt in de film bepaalt welke betekenis zij voor de betrokkenen heeft.
Is de familie vooral de heilzame structuur waarin het leven zich afspeelt, ligt de nadruk op de historische en culturele context waarin de familie functioneert of wordt er ingezoomd op de richtinggevende keuzes die mensen in de familie maken?1 Een kleine staalkaart.
Structuur
Ouders en kinderen, broers en zussen, opa’s en oma’s: niemand is zonder familie. Al in het paradijs sprak God: ‘Het is niet goed dat de mens alleen is.’ Hij schonk de mens familieleden. Ze horen tot de structuur van het leven, zou je kunnen zeggen.
God heeft het zo gewild. Er zijn veel kinderfilms waarin centraal staat dat het goed is om familie te hebben. Te denken valt aan de verhalen van de animatiestudio Pixar. The Incredibles werkt op de lachspieren, omdat de leden van het gezin Parr, ook de allerkleinsten, superkrachten hebben. Terwijl zij in de typische stijl van een superheldenfilm de superboef bestrijden, komen ook steeds de lotgevallen van een normaal gezin voorbij. Wie roept de tieners tot de orde? Wie vergeet de juiste afslag te nemen? Maar het thema is: het gezin is een plek waar je voor elkaar zorgt en onenigheid overwint. Andere Pixarfilms waarin familiebanden belangrijk zijn zijn Finding Nemo en Up.
Voor oudere kinderen is er de Engelse film Millions. De broertjes Damian en Anthony gaan daarin verschillend om met het overlijden van hun moeder, terwijl zij worstelen met de vraag wat zij moeten doen wanneer zij een grote zak met geld vinden. Damians geloof dat zijn moeder te midden van de heiligen in de hemel is, speelt daarbij een belangrijke rol.
Ook voor oudere kinderen is Where the Wild Things Are, een fantasierijke speelfilm over de elfjarige Max die wegvlucht voor de ruzies met zijn tienerzus en alleenstaande moeder. Op het eiland van De Wilde Dingen leert hij de Maximonsters de baas te worden; familie is de plek waar een kind de grotemensenwereld leert betreden.
De betekenis van familie wordt voor grotere kijkers in perspectief gezet door films als On Golden Pond, Brothers (of het Deense origineel Brodre), en Il y a longtemps que je t’aime. Ik noem deze omdat ze diverse familierelaties centraal stellen. In On Golden Pond draait om de zorgzame rol van grootouders voor een gescheiden dochter met haar onwillige stiefkind. De film heeft bekende Oscarwinnaars in de hoofdrollen en tekent de relaties tussen generaties met een gouden hart.
De titel van Brothers (Brodre) zegt het al, de relatie tussen twee broers staat centraal. De ene is een gewaardeerde beroepsmilitair met een prachtig gezinnetje, de andere is minder succesvol en volop zoekend in het leven. Wanneer de oudste broer wordt uitgezonden naar een missie in Azië en als vermist wordt opgegeven (enkele harde scènes), ontpopt de jongste zich als goede vriend voor de achtergebleven vrouw en kinderen.
Wat twee zussen voor elkaar betekenen speelt een rol in Il y a longtemps que je t’aime, een rustig, filmhuisachtig juweel uit Frankrijk. De oudste zus komt na vijftien jaar vrij uit de gevangenis en zoekt naar een nieuw begin, ongemakkelijk opgevangen in het sociale netwerk van haar jongere zus. Hoe leg je je kinderen en vrienden uit dat je een zus in huis hebt die heeft vastgezeten voor moord?
Context
Welke betekenis familie in speelfilms heeft, hangt echter niet alleen af van het feit dat familie structureel tot het mens-zijn hoort, maar ook van het waar en wanneer. De culturele en historische context bepalen hoe families functioneren.
Disfunctionele families
Er zijn indringende films die het lot van families in de moderne samenleving portretteren. Ze laten, soms op een heftige manier, zien hoe familiebanden gefragmenteerd raken door individualisering en materialisme in de westerse maatschappij. Deze films zijn niet gemakkelijk om te kijken, omdat ze ons expliciet confronteren met pijn en schuld.
Zulke disfunctionele families vinden we bijvoorbeeld in American Beauty, waar een echtpaar in een Amerikaanse suburb tot afschuw van hun dochter vooral bezig is met de buitenkant van het leven en een verwrongen beeld heeft wat van goed, mooi en waar is.
Pogingen van huisvader Lester om rigoureus met deze zinloosheid te breken leiden tot een dramatische ontknoping.
De context in Little Miss Sunshine is ook alles behalve gunstig voor de familie van de negenjarige Olive: vader geeft mislukte trainingen ‘hoe succesvol te zijn’, de oversekste opa snuift cocaïne, zoonlief is nihilist en weigert te praten, de broer van ma is een suïcidale intellectueel en ma zelf is de enige die nog een beetje normaal is. Als het hele spul op reis gaat om Olive aan een schoonheidswedstrijd te laten meedoen, hebben ze heel wat te overwinnen. De film is komisch en cru tegelijk, maar kent een hartverwarmend einde.
Filmhuisliefhebbers zullen zeker Festen in dit rijtje zetten: een Deense film die met minimale middelen is gemaakt en daardoor juist door merg en been gaat.
Op de verjaardag van een machtige en welgestelde vader worden enkele onplezierige familiegeheimen onthuld die de kinderen diep beschadigd hebben.
In de context van huwelijksleed en echtscheiding speelt Rachel Getting Married. Rachel gaat trouwen en voor het weekend komt haar zus uit het afkickcentrum. Haar aanwezigheid alleen al trekt voordurend aan allerlei losse eindjes in de familiegeschiedenis.
In dit moderne, ruimdenkende en veelkleurige gezelschap heeft ieder zo zijn eigen pijn en twijfel om mee in het reine te komen.
‘Gewone gezinnen’
Het tweede voorbeeld van het filmgenre waarin de context stuurt welke betekenis familie heeft, kun je het motto geven: als het kwaad gewone families treft. Ook deze films zijn meestal alleen door de gevorderde filmkijker te verteren, hoewel er ook veel toegankelijke films zijn over het omgaan met leed en verdriet, zoals de jeugdfilm Bridge to Terebithia.
Een rolprent die we mozaïekfilm noemen is Babel, een film waarin op vier verschillende continenten de hoofdpersonen met familieleed en spraakverwarring te maken hebben.
Een Amerikaans echtpaar zoekt herstel van huwelijksverhoudingen op een reis naar Marokko. De Mexicaanse oppas besluit de kinderen mee te nemen naar een bruiloft in haar vaderland en verdwaalt. Twee Marokkaanse jongetjes lossen een ongelukkig schot met een jachtgeweer op de bus van het echtpaar.
Het geweer is een geschenk van een Japanner die totaal geen grip heeft op het leven van zijn dove dochter. Op een indringende manier vallen de mozaïekstukjes langzaam op hun plaats.
In de Canadese film Incendies worden de twee kinderen van een immigrant uit een land in het Midden-Oosten ingehaald door de geschiedenis van hun overleden moeder. Ze gaan in haar door een burgeroorlog verscheurde vaderland op zoek naar hun broer en vader.
En in de recente film The Tree of Life boetseert de regisseur met beelden het overlijden van het broertje van de hoofdpersoon als in het Bijbelboek Job tot een kosmisch perspectief. Wie of wat kun je ter verantwoording roepen als zoiets je overkomt? God? Waar was jij dan, toen Hij de wereld grondvestte?
Richting
De betekenis van familie wordt gelukkig niet alleen bepaald door de structuur en context van je menszijn, maar ook door wat je er mee doet.
Dat kan misschien wel het beste geïllustreerd worden aan de hand van films waarin families alles bij elkaar redelijk normaal functioneren – een genre dat trouwens nog niet eens zo ruim vertegenwoordigd is.
De Engelse film Another Year volgt vier seizoenen in het leven van een gewoon middelbaar echtpaar met een zoon die ook goed is terechtgekomen. Om hen heen bewegen zich enkele vrienden die alles behalve het geluk gevonden hebben.
Het gezin stelt zich open en gastvrij op ten opzichte van hun vrienden. Het lost niet alle problemen op, maar het is al veel waard.
In What’s Eating Gilbert Grape? ervaart hoofdpersoon Gilbert de zorg voor zijn familie en zijn eigen toekomstmogelijkheden als een dilemma. Hij heeft een gehandicapt broertje en een moeder die zo dik is dat ze de deur niet meer uit komt.
Hij verlangt naar een leuke baan en een leuke vriendin, in een stad waar het leuk is om te wonen. Maar iemand maakt hem duidelijk dat je op die manier in feite wegvlucht en dat je identiteit juist gelegen is in de zorg die je op je neemt.
Gilbert beseft dat het belangrijk is welke richting hij in de structuur en de context van zijn familie aanbrengt.
Heel grappig wordt dat duidelijk in de Duitse film Goodbye Lenin. Net op het moment dat de Berlijnse Muur valt, raakt de moeder van een Oost-Duits gezin buiten westen en rust de zorg voor haar gezondheid op haar zoon. Die besluit om haar de schok van de omwenteling te besparen en verzint vernuftige trucs om de illusie in stand te houden dat zij nog in de communistische heilsstaat leven. De moeder-zoonrelatie ontwikkelt zich in een betekenisvolle richting door onderlinge liefde.
De ene familie is de andere niet. Hoe ze in elkaar zitten, hoe en waar ze leven, en wat ze er van maken – dat bepaalt wat ze voor ons kunnen betekenen. Speelfilms geven ons soms inkijkjes in de veelkleurigheid die ons mens-zijn daardoor krijgt.
Bart Cusveller is lector Verpleegkundige beroepsethiek aan de CHE en betrokken bij www. Blikoponeindig.nl waar alle genoemde films zijn gerecenseerd. Hij is getrouwd, vader van drie kinderen en lid van de NGK te Ede.
1 Het onderscheid tussen structuur, context en richting is vrij naar R. Mouw & S. Griffioen, Pluralisms and Horizons, (Grand Rapids, 1995).