Actuele Irenaeus
2008-06-20
Gelovigen komen in aanraking met allerlei meningen en visies en horen de meest uiteenlopende dingen, maar missen de kennis om zelf te bepalen wat klopt en wat niet. Ze raken erdoor in verwarring. Wat moet je nu geloven? Wie spreekt de waarheid en hoe weet je dat?- Jaargang 52
- nummer 13
Om zulke gelovigen bekommerde zich Irenaeus, een bisschop uit de tweede eeuw, wonend en werkend in Lyon.
Het was een roerige tijd en het evangelie verspreidde zich in hoog tempo door Europa. Tegelijkertijd werd het van alle kanten bedreigd, want op godsdienstig gebied was er van alles te vinden. Het platteland was vrij conservatief, maar de stedelingen stonden open voor nieuwe ideeën en geluiden.
De grootste bedreiging voor het christendom was in die tijd de gnostiek.
De gnostici leerden dat er naast de christelijke leer van de kerk nog een geheime leer was, die de échte waarheid zou bevatten. De apostelen zouden die kennis (gnosis) mondeling hebben overgedragen aan bepaalde uitverkorenen.
Getruct
De woorden van de apostelen spelen in die geheime overlevering een belangrijke rol, maar krijgen een betekenis die sterk afwijkt van de boodschap van het christendom.
Irenaeus omschreef hun aanpak als van iemand die een mozaïek met de afbeelding van een koning uit elkaar haalt en met de losse steentjes een nieuw beeld maakt, maar dan van een vos. Hij gebruikt dezelfde woorden, dus het klinkt vertrouwd, maar als je het geheel bekijkt, dan ziet het plaatje er toch heel anders uit.
En het plaatje zag er bij iedere spreker weer anders uit, want de gnostiek was niet één stroming, maar een verzamelnaam voor allerlei theorieën waarin stukken christelijk geloof werden gecombineerd met elementen uit filosofische en godsdienstige bewegingen.
Fel verweer
Irenaeus wilde de leden van zijn gemeente beschermen tegen deze aanvallen. Het ging vaak om mensen die net tot geloof waren gekomen en nog weinig kennis hadden. Bovendien moesten ze het hebben van wat ze hóórden, omdat de meesten van hen niet konden lezen.
Irenaeus, wat 'vredelievende' betekent, ging fel tekeer tegen gnostici en andere ketters. In persoonlijke discussies en in enkele boeken wijst hij op de onzin van die zogenaamde geheime traditie. De waarheid is niet verborgen en slechts toegankelijk voor een groepje ingewijden. Wat door de profeten is voorspeld, door Jezus is vervuld en door de apostelen is overgedragen, dát is de waarheid en die is te vinden in de kerk. Irenaeus wijst er ook op, dat de bisschoppen rechtstreekse opvolgers zijn van de apostelen.
Hijzelf is bijvoorbeeld leerling van Polycarpus, die aan de voeten van de apostel Johannes heeft gezeten.
Daarmee wil hij niet, zoals later is gedaan, de positie van de bisschop onaantastbaar maken, alsof de kerkleiders door de handoplegging op magische manier een soort charisma krijgen overgedragen. Hij zei niet: 'De dominee heeft altijd gelijk'. Het gaat hem steeds om de inhoud van de overlevering. Je kunt bij wijze van spreken zelf terugrekenen en zien dat het klopt.
Dat blijkt ook wel uit de manier waarop hij zijn gemeenteleden probeert houvast te geven. Hij heeft het regelmatig over een 'geloofsregel'. Dat is een korte tekst, die nog het meest doet denken aan een stukje uit de belijdenis. Dít is je houvast, geeft hij de mensen mee. Als je dit voor ogen blijft houden, dan zit je goed. Als iemand met mooie woorden allerlei nieuwe inzichten verkondigt, die afwijken van wat jou verteld is, wees dan op je hoede.
De eerste alinea van dit stukje raakt ook ons hedendaagse leven. Wat komt er via televisie, bladen en internet veel af op gelovigen. En hoe verwarrend kunnen nieuwe inzichten en visies soms zijn. De kennis van de Bijbel en de belijdenis neemt bovendien in rap tempo af. Irenaeus herinnert ons er dan aan hoe goed het is als kerk dicht bij het onderwijs van de apostelen te blijven en mensen die dreigen te verdwalen houvast te geven. En dat het belangrijk is het beeld van de koning te bewaren en door te geven.
Jan Kees Nentjes, Daniël Timmerman en Maikel de Kreek verzorgen de afleveringen van Het kanon en de mug.