Leegloop van de kerken (2)
1982-10-29
We willen deze keer wat nadenken over het vorige maal gesignaleerde verschijnsel van leegloop van kerken, - Jaargang 26
- nummer 40
"Van kerken", d.w.z. niet van alle kerken. Er zijn gelukkig nog altijd kerken, die zondags goed bezet zijn, zowel in de morgen- als in de middagdienst of de avonddienst.
Kan de leegloop van kerken dezelfde oorzaak hebben als de leegloop van scholen? De hoge geboortegolf is weggeëbd. De pil heeft zijn duizenden verslagen. Geboortebeperking is een gewone zaak geworden. De tijd van de grote gezinnen is voorbij. Gezinnen van 16 kinderen bij de rooms-katholieken en van 12 kinderen bij de gereformeerden waren voorheen geen uitzondering.
Tegenwoordig werkt alles eraan mee, dat we het "laten'; bij hooguit drie kinderen. We “laten"
het erbij, omdat we het aldus "regelen". Overigens loopt een en ander ons ook wel eens uit de hand.
En dan krijgen we minder of méér dan ons lief is: Tenslotte is er ook nog een andere Hand in het spel, Maar hoe ook: het is duidelijk, dat de trend van onze tijd naar kleine gezinnen doorwerkt op kerk en school. Schoollokalen worden gesloten en kerken lopen leeg. Scholen en kerken, die gebouwd zijn indertijd om de resultaten van die hoge geboortegolf te kunnen bergen. Ze staan nu overbodig te worden. Behalve in de uiterst rechtse flank van de gereformeerde gezindte, waar het kindertal over 't algemeen nog groot is. Ook daar zal de invloed van geboortebeperking wel wat doorwerken, maar toch lang niet in die mate als elders. Hier valt overigens ook in rekening te brengen de mentaliteit van de lijdelijkheid en het "laat komen wat kome", die in deze kringen vaak heerst. Een mentaliteit, die moeilijk te rijmen is met "verantwoord ouderschap" .
Het is boeiend te zien, hoe ook OP dit punt (zoals op meer punten) de roomse opvattingen (van vóór de modernisering) en de oudgereformeerde opvattingen op dezelfde lijn liggen. Hoewel ze elkaars antipolen zijn! Waar was men vanouds zo antipapisdsch" als bij de oudgereformeerden? Maar er zijn opvallende punten van overeenkomst altijd geweest: de tweede openbaringsbron naast de Bijbel is bij de een de traditie en bij de ander de bevinding; de goede werken naast het geloof bij de een zijn de sterke bekeringsverhalen bij de ander; de "levens der heiligen" bij de een zijn de telkens weer verschijnende of herdrukte biografieën van vrome overleden voorgangers bij de 'ander; de mystieke ondergrond in beide kerken; de t wijze waarop aan berde zijden vaak de letterlijke en historisch bepaalde bijbeltekst "overspoeld en overspeeld wordt door z.g. geestelijke verklaringen, wat de weg gebaand heeft naar de moderne hermeneutiek.
Ben heel andere oorzaak van de leegloop van kerken schijnt wei te zijn de "bewustwording" van de moderne mens, zoals men dat tegenwoordig noemt. Voor kort sprak men nog meer van de "mondigheid". "Schijnt" ...omdat deze oorzaak toch wel weer samenhangt met de eerstgenoemde. Uit die mondigheid en bewustwording vloeit toch weer voort, dat men zich niet meer zoals vroeger door de kerk laat opjutten tot het krijgen van steeds meer kinderen.
Maar toen de kerk haar medezeggenschap in de gezinsvorming verloor begonnen de kerkleden met de one-man-show zondags in de kerk. Er zijn er meer die wat te zeggen hebben dan de dominee en de pastoor. De tijd van de passieve luisterdienst is voorbij, En als de kerk op dit punt niet "bijstelt" blijven we weg en zoeken het elders.
Dit krijgt de laatste tijd zijn bijzondere toespitsing in de bewustwording van 'de vrouw in de kerk', die het benauwd gaat krijgen onder de nu al eeuwenlange ,,alleenheerschappij"
van de man in de kerk. Als daar niets aan gedaan wordt en in veranderen gaat, dreigen vele vrouwen de kerk te verlaten. "Dreigen" letterlijk genomen. Of dat zo'n vaart zal lopen? Zo ja, dan hangt dat met meer samen dan alleen de positie en rol van de vrouw in de kerk. En daarbij valt dan te denken aan de feministische theologie, die bepaald niet samenvalt met de gereformeerde theologie.
Een andere oorzaak van leegloop van kerken is te zoeken in de politieke polarisatie in de kerken, die zich de laatste tijd toespitst op het punt van de kernbewapening. De politieke prediking is daarbij in geding, alsook de vraag of de kerk zich over zulke concrete politieke vraagstukken heeft uit te spreken via een rapport of uitspraak val) een generale synode. Ligt dat op haar weg? Volgt dat uit haar roeping om het Evangelie te verkondigen?
Kan de mening van alle plaatselijke gemeenten en persoonlijke kerkleden in zo'n uitspraak vertolkt worden? Of gaat het er niet om,dat de kerk spreekt, maar dat de kerk zegt: alzo spreekt de HERE? Al met al geen eenvoudige zaak, als je 't principieel benadert, en praktisch bekeken een veld vol voetangels en klemmen. Het rapport van de Ned. Herv. Synode over de kernbewapening heeft een stroom van afwijzende reacties uit deze kerken los gemaakt. Voor velen lijkt hier het punt bereikt om afscheid te nemen van de kerk, die hen toch Hef is.
En wat dan te verwachten is: voor de één ging de Synode te ver, maar voor de ander ging ze lang niet ver genoeg. En zo zie je zowel uiterst rechts als uiterst links mensen met de deurknop in de hand staan, om heen te gaan. Het is opmerkelijk, dat dergelijke reacties veel sneller komen bij politieke uitspraken van de kerk, dan bij leerstellige uitspraken. Een preek met een ingebouwd stemadvies, dat een andere kant uitwijst dan de partij waar men zelf lid van is, roept kennelijk sneller verzet op dan een preek, die het met het gezag en de waarheid dr Schriften niet zo nauw neemt.
Ik hoorde onlangs in een IKV-vergadering prof. Berkhof waarschuwen tegen misbruik van de kansel.
De dominee staat daar om de hoofdlijnen van het Evangelie van het Koninkrijk der hemelen de gemeente voor te houden en er valt niets buiten dat Koninkrijk en buiten het Evangelie. Maar laat hij geen dingen zeggen, die beter in de onderlinge bijeenkomsten van gemeenteleden bediscussieerd kunnen worden, en waarbij de dominee niet ambtshalve, maar als medegelovige zijn woordje kan doen. Dat leek me wijs gezegd, vooral in deze kring! Het komt wat inconsequent over als soms dezelfden, die er zo tegen zijn, dat één man in de kerkdienst altijd maar aan het woord is, toch wel weer graag zien, dat die ene man vanaf de preekstoel hun progressieve politieke ideeën uitdraagt via de prediking. Hier is nu juist bij uitstek een terrein, waar elke gelovige niet alleen als mondig kerklid. maar ook als medeverantwoordelijk burger zijn/haar mening heeft te vormen en zijn/haar standpunt heeft te bepalen. En de Bijbel als Bron van hoogste wijsheid is gelukkig niet alleen van de dominee, maar van en voor ons allen.
Kerken lopen leeg... maar niet alleen naar één zijde, maar minstens naar twee zijden. De vervreemding van de kerk kan allerlei oorzaken hebben, 't kan nogal aan de oppervlakte zitten, maar ook veel dieper. 't Kan emotioneel bepaald zijn, maar ook nogal rationeel. Of met andere woorden je hoort de één zeggen: het doet me niets meer zondags in de kerk (gevoelsmatig), en de ander: de kerk heeft mij niets meer -te zeggen (verstandelijk). Er worden ook mensen doodgepreekt met jaren en jaren lang altijd weer hetzelfde geluid. Of het over de ene tekst gaat of over de andere, of dominee zus preekt of dominee zo, het komt altijd weer op hetzelfde neer.
En daar zie je ze gaan, eerst wat sluiks, later openlijk lopen. ze de kerk uit en zoeken ze wat hen aanspreekt en hun hart raakt, waarbij ze helemaal betrokken raken. Waarom lopen in Amsterdam de twee diensten leeg, maar zit de Spuikerk vol met vooral jonge mensen.
al weer enige jaren geleden bij ds Pagée, later bij andere voorgangers? Wat trekt velen weg uit hun eigen kerkdiensten naar de Wilhelminakerk in Haarlem-Zuid? Of naar de "Regenboog"-kerk in Veenendaal? En zo kennen we allemaal wel voorbeelden in eigen omgeving en soms denk ik: wat zou het heerlijk zijn, ais er van onze eigen kerkdiensten zoveel aantrekkingskracht uitging en als onze eigen diensten eens zoveel enthousiasme wekten bij jong en oud! Goed, laat er eens een mooi koor bij zijn, laat er eens een goede organist mogen halen uit het orgel wat erin zit, laten er eens liederen gezongen worden, die wij niet in ons kerkboek hebben staan ... Natuurlijk, het gaat om de verkondiging van Gods Woord en als dat niet deugt helpen alle lapmiddelen niet. Maar in de tempel van Jeruzalem gebeurde er op de feestdagen ook wel wat meer dan wij ons in onze kerkdiensten menen te mogen veroorloven. Waarom moeten onze jongeren elders gaan zoeken wat wij ze in eigen kerk toch ook moesten kunnen geven?