Ceilidh
1982-01-15
U kent immers het Keltische woord ceilidh? Jazeker, het is hier al vaker genoemd en verklaard. U spreekt het uit als keelie en het betekent: een gezellige avond met zang, declamatie, muziek, volksdans, solospel en thee met huiselijk gebak. En... vertelkunst!- Jaargang 26
- nummer 2
Onze Hooglanders zijn dol op enkele ceilidhs per jaar. Die lange, donkere winters met hun al te korte dagen - we wonen hier ter hoogte van Zweden's zuidpunt, zegt u dat wat? - werken vaak depressief. En toch zijn de Hooglanders vrolijke mensen, die van muziek en zang, van dans en voordracht houden. Begrijpelijk dat elke gelegenheid wordt aangegrepen om even aan de dwingende greep van de winter te ontkomen. Zo iets gaat in een ceilidh, een gezellige samenkomst waarin ieder welkom is. Want van klassebewustzijn of groepjesgeest weet men hier niets af. Zo'n ceilidh kan door de vrouwenvereniging worden georganiseerd, of door de boerenbond, of de afdeling van de Conservatieven, of de Robert Burns Club, de Strathspey and Reel Society of ook gewoon de Bagpipe Band. De avonden komen toch ongeveer op hetzelfde neer; en dat zelfde is niet mis.
Pas zijn we naar het zeven en dertigste jaarconcert van de Reel Society voornoemd geweest. Het strijkorkest (want dat is het) heet het gebied van Oban en Lorne te bestrijken (een hele streek), maar voor zo'n concert komen er hulpgroepjes van allerlei plaatsen in Argyll en daarbuiten. Zodat we naar wel honderd strijkers konden luisteren, die door een zestal accordeons nauwelijks harmonisch werden gesteund. Het ritme wordt overduidelijk geleverd door de strijkbassen, die ditmaal niet streken maar tokkelden, tot hun vingertoppen gloeiend werden.
De woorden Reel en Strathspey betekenen enkele Schotse dansvormen en zijn aan de doedelzak ontleend. De strijkers, hier fiddlers genoemd, imiteren graag de Hooglandse bagpipe, zowel in zijn thema's en versieringen als in de entourage van kilts, korte kousen, beurzen en messen. De reel IS een snelle dansvorm van steeds herhaalde en veranderde pikante motieven, waarop volksdansen (kunnen) worden uitgevoerd. Het woord doet aan ons woord rieuwel denken; de muziek trouwens ook. En de Strathspey, eigenlijk: dans uit het mondingsgebied van de rivier Spey, lijkt hier verdacht veel op.
Het feilloos spelen van een groot aantal snelle dansen in een gezelschapsspel, waar maatvastheid, accuratesse, blijdschap en nationale verbondenheid het materiaal leveren. De spelleider heeft zijn eigen gebaren: kan aangeven of een stuk herhaald wordt, dan wel of een refrein volgt, of een toegift nodig is, dan wel of de eindstreep bereikt is; en met een onverwachte massale streek is het groots applaus vrijgegeven. Op die wijze wordt een zaal vol luisteraars en supporters meegesleept in een tomeloze vaart, die gegarandeerd in een happy landing eindigt. Heel het nationale bewustzijn wordt beleefd in deze ritmische stroomversnelling. Voor u het weet dansen enkele paren in de gangpaden op de muziek. Op sommige momenten zitten we met de hele zaal te klappen en te stampen, te wiegen en te lachen - we weten ons opgenomen in de Schotse harten, in het Schotse levensgevoel; we zijn deel van de dunbevolkte Hooglanden.
Ja, die Hooglanden zijn erg dun bevolkt en dat kan een reden zijn voor de nostalgie en voor de hang naar gezelligheid. Terwijl heel Schotland een bevolkingsdichtheid heeft van 63 man per vierkante kilometer (tegen ruim 400 in Nederland!) hebben de Hooglanden, buiten de grote steden dus, slechts 13 inwoners op zulk een stuk grond, terwijl ons district Argyll maar 7 man telt op elke km". Wat een wonder dat men elkaar graag ziet, graag aanspreekt, graag nieuws uitwisselt en graag samen een avond gezellig doorbrengt. En wat een wonder dat Schotten nostalgisch zijn: aan het verleden gehecht met tragische verbondenheid; want voor elke Schot die in dit schone land rondstapt zijn er vier andere geëmigreerd. Inderdaad, op een bevolking van rond vijf miljoen inwoners leven er rond 20 miljoen in den vreemde.
Zo begon het program met de herkenningsmelodie van het ensemble: "De Heuvels van Lorne". En dan volgden talloze dansen, die alle een stukje historie of vaderlandsliefde inhouden: een lofzang op het eiland MuIl, Vaarwel Barra, de Lof van Vist, Afscheid van Stornoway, Bruidslied van Tyree en Adieu Skye. Dat zijn allemaal eilanden voor de kust van Oban en Lorne. In Canada en Australië, Nieuw-Zeeland en de Verenigde Staten worden dezelfde dansen gespeeld, met dezelfde hartstocht en dezelfde vertederende uitwerking; weet u trouwens dat in al die landen ook de Oban Times verkrijgbaar is? En weet u dat niemand minder dan Ludwig van Beethoven een serie Schotse Dansen (Ecossaisen) heeft gecomponeerd? Dat Mendelssohn een compositie aan het eilandje Staffa heeft gewijd? En wel de Hebriden-ouverture met Pingals Cave. Schotse dansen omspannen de wereld en nemen alle luisteraars vriendelijk mee in de vaart der volkeren. Tussen al die instrumentale dansen door een aantal eigen liederen: een Wiegelied van het eilandje Eriskay, een klacht op de ontvolking van de Hooglanden, liederen van Burns en verder "Mooi Strathyre", de Lijsterbes, de Weg naar de Eilanden, de Laird O' Cockpen en Hail Caledonia!
Wat die liederen dan wel inhouden? Neem het lied van de Lijsterbes en bedenk daarbij dat deze hier als heilige boom wordt beschouwd, die nooit wordt gekapt. De tekst luidt vrij vertaald:
,,O lijsterbes, je blijft me altijd lief. Met hoeveel blijde herinneringen ben je aan mijn kindertijd verbonden. Je bladeren waren altijd de eerste van de lente, je bloesems de trots van de zomer, daar was geen mooier lijster.
bes in de hele omgeving.
Wat was je schoon in de zomer, met al die witte trossen. Hoe rijk en vrolijk je herfstkleed, vol vrolijke rode bessen. We zaten graag in je schaduw, de kinderen sprongen om je heen en maakten halskettingen van je mooie bessen.
Op je stam stonden veel namen... die er niet meer zijn. Wel zijn ze alle in mijn hart geschreven en zullen nooit vergeten worden. Mijn moeder och, ik zie haar nog. Ze lachte als ze ons zag spelen, met kleine Jennie op haar schoot en Jaapje aan haar knie.
En dan klonk vaders lied in de serene avondrust. Hoe lief was de stem van moeder, die de Martyrpsalm meezong. Nu zijn ze allen weg. We ontmoeten elkaar niet meer onder de lijsterbes. Maar nog altijd omringen je mijn blijde gedachten aan thuis en de jeugd".
Het laatste couplet wordt door de zaal zachtjes meegezongen. Niemand kan of wil dat verbieden en de soliste beschouwt het als een voorschot op het verdiende applaus. En ze lacht vriendelijk, als dank voor het begrip.
Die soliste heeft misschien geen zanglessen gevolgd - maar wel behaalde ze prijzen op de jaarlijkse competities voor zangers, dansers en bagpipers. De volksstem is hier dan ook uiterst muzikaal, gracieus en gevoelig; nooit sentimenteel.
U wilt nog een ander lied leren kennen? Wel, de "Weg naar de Eilanden" is een geschikt voorbeeld. Luister maar.
"Een ver gemurmel trekt mij aan, wanneer ik zonder bagage op stap ga. De Cuillins 1) in de verte maken mij warm - ik draag slechts de last van het zonlicht.
(Refrein:) Ja, ik ga langs Loch Tummel en Loch Rannoch en Lochaber, over heidepaden, die verrukkelijk slingeren. En als je denkt dat ik overdrijf dan heb je nooit het zeewier van de eilanden geroken. O, die verre Cuillins zetten mij in vlam, als ik met mijn lichte last naar de eilanden trek.
Bij Shell gaat het spoor naar West, bij Aillort en Morar naar Zee. Ik denk dat ik maar wat koele bessen voor maaltijd pluk en wat varens voor een slaapje op de schoot van moeder aarde.
De blauwe eilanden trekken mij aan. Hun lach zou een lamme doen opspringen: de blauwe eilanden van de Skerries en de Lews, met de geur van heidehoning op elke naam".
1) De Cuillins zijn de hoge bergen van Skye, van verre zichtbaar.